Gjatë ushtrimit të veprimtarisë sime profesionale si psikologe, po bëhem gjithnjë e më e vetëdijshme për një problematikë që meriton vëmendje më të madhe profesionale dhe shoqërore: vështirësitë me të cilat përballen fëmijët shqiptarë në Mal të Zi për të pasur qasje në shërbime psikologjike të specializuara, vlerësim të përshtatshëm dhe mbështetje të vazhdueshme, në përputhje me nevojat e tyre individuale.
Në praktikën time, gjithnjë e më shpesh takoj prindër që shprehin shqetësime lidhur me zhvillimin, sjelljen dhe mirëqenien emocionale të fëmijëve të tyre. Ata vërejnë vështirësi, përballen me sjellje që nuk arrijnë t’i kuptojnë plotësisht dhe kërkojnë përgjigje rreth mënyrës se si mund t’i ndihmojnë fëmijët. Megjithatë, shumë prej këtyre familjeve nuk e dinë se ku duhet të drejtohen, cilët specialistë mund t’u ofrojnë ndihmë dhe cilat janë hapat e nevojshëm për një vlerësim të plotë të vështirësive të identifikuara.
Ky realitet ngre një shqetësim thelbësor: çfarë ndodh me një fëmijë kur prindërit e tij e kuptojnë se diçka po e shqetëson, por nuk kanë mundësi të gjejnë një shërbim të përshtatshëm për të kuptuar natyrën e kësaj vështirësie?
Një nga pengesat më të rëndësishme në këtë kontekst është mungesa e shërbimeve të specializuara që janë lehtësisht të qasshme për komunitetin shqiptar, si dhe numri i kufizuar i profesionistëve që mund të ofrojnë vlerësim dhe mbështetje në gjuhën shqipe. Për shumë fëmijë shqiptarë në Mal të Zi, gjuha malazeze nuk është gjuha në të cilën ata mund t’i shprehin me lehtësi mendimet, emocionet dhe përjetimet e tyre të brendshme. Për këtë arsye, komunikimi me profesionistët që punojnë në një gjuhë tjetër mund të krijojë vështirësi në shprehjen e përjetimeve emocionale dhe në kuptimin e plotë të nevojave individuale të fëmijës.
Në psikologjinë e fëmijës, gjuha nuk është thjesht një mjet komunikimi. Ajo është një nga mënyrat kryesore përmes së cilës fëmija shpreh përvojat e tij, organizon mendimet, komunikon nevojat dhe ndërton marrëdhënie me të tjerët. Për këtë arsye, vlerësimi psikologjik kërkon ndjeshmëri ndaj gjuhës amtare dhe kontekstit kulturor të fëmijës. Kur këto elemente nuk merren parasysh, ekziston rreziku që disa vështirësi të mos kuptohen plotësisht ose që rezultatet e vlerësimit të interpretohen pa marrë parasysh faktorët gjuhësorë dhe kulturorë.
Përveç barrierave gjuhësore, shqetësim paraqet edhe qasja në profesionistë me përgatitjen dhe specializimin e nevojshëm për të vlerësuar vështirësitë komplekse të fëmijëve. Puna me fëmijët që shfaqin vështirësi emocionale, të sjelljes, të të nxënit apo të zhvillimit kërkon njohuri të specializuara, përdorim të metodave të përshtatshme të vlerësimit dhe, kur është e nevojshme, bashkëpunim ndërmjet psikologëve klinikë, pediatërve, psikiatërve të fëmijëve, logopedëve dhe profesionistëve të tjerë përkatës.
Në këtë kontekst, është e rëndësishme të reflektohet edhe mbi praktikat e vlerësimit në mjedisin shkollor. Vlerësimet psikologjike dhe pedagogjike në shkolla kanë një rol të rëndësishëm në identifikimin e nevojave të fëmijëve. Megjithatë, ato nuk duhet të kufizohen në procedura rutinore apo në administrimin e testeve në momente të caktuara të jetës shkollore. Një vlerësim i përgjegjshëm duhet të marrë parasysh zhvillimin e përgjithshëm të fëmijës, historinë e tij, funksionimin në mjedise të ndryshme dhe shqetësimet e raportuara nga prindërit dhe mësimdhënësit. Kur vështirësitë vazhdojnë, është e nevojshme që fëmija të orientohet drejt vlerësimit të mëtejshëm dhe mbështetjes së përshtatshme.
Një problem tjetër që meriton vëmendje është mundësia që disa fëmijë të mbeten për vite me radhë pa një shpjegim të qartë për vështirësitë që përjetojnë. Kur mungojnë identifikimi i hershëm, vlerësimi i specializuar dhe ndërhyrjet e përshtatshme, vështirësitë mund të ndikojnë në përvojën shkollore, marrëdhëniet shoqërore, vetëvlerësimin dhe zhvillimin emocional të fëmijës. Në disa raste, nevojat që nuk janë identifikuar gjatë fëmijërisë mund të vazhdojnë të ndikojnë në funksionimin e individit edhe në moshën madhore.
Kjo nuk do të thotë se çdo vështirësi e fëmijës duhet të përkthehet në një diagnozë. Përkundrazi, është e domosdoshme të dallohet mes reagimeve të zakonshme zhvillimore, vështirësive të përkohshme dhe gjendjeve që kërkojnë vlerësim të specializuar. Qëllimi i diagnostikimit nuk është vendosja e një etikete, por kuptimi më i saktë i nevojave të fëmijës dhe përcaktimi i mbështetjes që mund ta ndihmojë atë të zhvillohet dhe të funksionojë sa më mirë.
Për këtë arsye, shqetësimi nuk lidhet vetëm me numrin e shërbimeve ekzistuese, por edhe me qasshmërinë, cilësinë dhe përshtatshmërinë e tyre. Ekzistenca formale e një shërbimi nuk garanton domosdoshmërisht që ai është i arritshëm për çdo familje, se ofron mbështetje në gjuhën e nevojshme apo se disponon të gjitha kompetencat e specializuara që kërkon një rast i caktuar.
Familjet shqiptare kanë nevojë për informacion të qartë, orientim profesional dhe një sistem referimi që i ndihmon të gjejnë specialistin e duhur, pa u detyruar të kalojnë nga një institucion te tjetri në kërkim të përgjigjeve. Një qasje e tillë kërkon bashkëpunim ndërmjet shërbimeve shëndetësore, institucioneve arsimore, profesionistëve të shëndetit mendor dhe strukturave të tjera që punojnë me fëmijët dhe familjet.
Në këtë drejtim, nevojitet më shumë vëmendje ndaj zhvillimit të shërbimeve të specializuara në gjuhën shqipe, përgatitjes profesionale të personelit, edukimit të vazhdueshëm, ndërgjegjësimit të prindërve dhe krijimit të mekanizmave funksionalë për identifikimin dhe referimin e hershëm të fëmijëve që kanë nevojë për mbështetje. Po ashtu, është e rëndësishme që të shqyrtohen në mënyrë sistematike nevojat reale të komunitetit shqiptar në Mal të Zi, në mënyrë që shërbimet të planifikohen mbi bazën e të dhënave dhe jo vetëm të përvojave individuale.
Jo më pak e rëndësishme është analiza e detajuar e mundësive për mbështetjen e programeve sensibilizuese për këtë çështje nga institucionet qeveritare dhe joqeveritare. Kujdesi për shëndetin mendor të fëmijëve, veçanërisht duke iu referuar raporteve shëndetësore për numrin gjithnjë e më të madh të fëmijëve me simptoma të vështirësive zhvillimore, si autizmi dhe të tjera, duhet të jetë pjesë edhe e programeve për të drejtat dhe zhvillimin e pakicave, krahas temave të tjera që promovohen gjithnjë në vazhdimësi.
Si profesioniste e shëndetit mendor, e konsideroj të rëndësishme që kjo problematikë të mos mbetet vetëm një shqetësim i izoluar, por të shndërrohet në një çështje që diskutohet hapur dhe trajtohet me përgjegjësi. Çdo fëmijë meriton të dëgjohet, të kuptohet dhe të marrë mbështetjen e duhur, pavarësisht gjuhës që flet, vendit ku jeton apo mundësive që ka familja e tij.
Në fund, pyetja që mbetet është kjo: A po u ofrojmë fëmijëve shqiptarë në Mal të Zi mundësinë reale për t’u kuptuar dhe për të marrë ndihmën që u nevojitet, apo një pjesë e tyre po mbeten jashtë sistemit të mbështetjes për shkak të barrierave gjuhësore, mungesës së shërbimeve të specializuara dhe vështirësive në orientimin drejt profesionistëve të duhur?
Kjo është një pyetje që kërkon jo vetëm reflektim profesional, por edhe angazhim të përbashkët për të ndërtuar mundësi më të mira për fëmijët dhe familjet e tyre.