Koha javore: Z. Kajoshaj, ditë më parë ju keni ngritur publikisht shqetësimin për ndërtimin e hidrocentraleve në zonën e Vuklit, në Shqipëri. Cilat janë shqetësimet kryesore të OJQ “Trofta” lidhur me këto projekte?
E. Kajoshaj: Shqetësimi ynë kryesor është se po rrezikohet një nga pjesët më të vlefshme natyrore të pellgut të lumit Cem, një lumë që nuk i përket vetëm Shqipërisë apo Malit të Zi, por përfaqëson një pasuri të përbashkët natyrore, ekologjike dhe publike.
Ne kundërshtojmë ndërtimin e hidrocentraleve në degën e Vuklit, veçanërisht projektin “Ura e Tamarës”, i cili përfshin hidrocentralet Kozhnjë 1 me kapacitet 1.9 MW, Kozhnjë 2 me kapacitet 1 MW dhe Tamara me kapacitet 12.088 MW. Së bashku, këto tri projekte parashikojnë një kapacitet të instaluar prej rreth 15 MW.
Për ne, problemi nuk qëndron vetëm te ndërtimi i tri hidrocentraleve veçmas, por te ndikimi i tyre i përbashkët mbi të gjithë ekosistemin e lumit. Kur disa hidrocentrale ndërtohen njëri pas tjetrit në të njëjtën rrjedhë ujore, ndikimi nuk mund të vlerësohet vetëm për secilin objekt në mënyrë të izoluar. Duhet të shqyrtohen së bashku devijimi i ujit, ndryshimi i regjimit hidrologjik, ndërhyrjet në shtratin e lumit dhe pasojat për biodiversitetin.
Shqetësimet tona kryesore janë: Devijimi i ujit nga shtrati natyror – marrja e sasive të mëdha të ujit për prodhimin e energjisë mund të lërë segmente të gjata të lumit me prurje të pamjaftueshme, veçanërisht gjatë periudhave të thata.
Dëmtimi i habitateve ujore – punimet për diga, kanale, tubacione dhe objekte të tjera mund të ndryshojnë shtratin, të dëmtojnë zonat e shumimit të peshqve dhe të ndërpresin lidhjen mes habitateve.
Rrezikimi i troftës së mermertë – kjo specie është një nga vlerat më të rëndësishme të biodiversitetit të këtij pellgu. Ruajtja e saj kërkon ujë të mjaftueshëm, cilësi të mirë të ujit dhe habitate të pandërprera.
Dëmtimi i një zone me vlera të larta natyrore – zona e Vuklit lidhet me Parkun Kombëtar “Alpet e Shqipërisë”, prandaj çdo ndërhyrje duhet të vlerësohet edhe në raport me objektivat e mbrojtjes së zonës.
Mungesa e transparencës dhe pjesëmarrjes publike – banorët kanë ngritur shqetësime për informimin dhe konsultimin e tyre mbi projektet që mund të ndikojnë drejtpërdrejt në ujin, tokën dhe të ardhmen e komunitetit.
Si OJQ “Trofta” nuk jemi kundër zhvillimit apo prodhimit të energjisë së rinovueshme në parim. Por energjia e rinovueshme nuk duhet të përdoret si justifikim për të shkatërruar ekosisteme të pazëvendësueshme. Zhvillimi duhet të jetë në përputhje me ligjin, transparencën, mbrojtjen e natyrës dhe interesin publik.
Qëndrimi ynë është i qartë: kërkojmë pezullimin e punimeve deri në një shqyrtim të plotë, të pavarur dhe transparent të ndikimit mjedisor, përfshirë ndikimin ndërkufitar mbi lumin Cem.
Koha javore: Për të njëjtën çështje, në janar të vitit të kaluar keni njoftuar se i jeni drejtuar Zyrës së Presidentit të Malit të Zi për ndihmë institucionale. A keni marrë përgjigje dhe a është ndërmarrë ndonjë veprim konkret pas kësaj?
E. Kajoshaj: Po, më 29 janar 2025, OJQ “Trofta” iu drejtua zyrtarisht Zyrës së Presidentit të Malit të Zi, duke kërkuar ndihmë institucionale për çështjen e hidrocentraleve të planifikuara në zonën e Vuklit, në Shqipëri, dhe për rrezikun që këto projekte paraqesin për lumin Cem dhe biodiversitetin e tij.
Në atë kërkesë ngritëm shqetësimin se ndërhyrjet në rrjedhën e sipërme të lumit mund të kenë pasoja edhe në territorin e Malit të Zi. Cemi, i njohur në Mal të Zi edhe si Cijevna, është një sistem lumor i përbashkët. Për këtë arsye, mbrojtja e tij nuk mund të trajtohet vetëm si çështje e brendshme e njërit shtet.
Pas kërkesës sonë, kemi marrë përgjigje nga Zyra e Presidentit, përmes Ivana Pejoviq, ku na u bë e ditur se shqetësimi dhe ankesa jonë lidhur me tri hidrocentralet në Vukël i ishin përcjellë Ministrisë së Ekologjisë në Mal të Zi për trajtim institucional.
Ky është një hap konkret administrativ, sepse çështja jonë është përcjellë te një institucion kompetent. Megjithatë, duhet të bëjmë një dallim të qartë: përcjellja e kërkesës te ministria nuk është e njëjtë me marrjen e masave konkrete për ndalimin e punimeve ose mbrojtjen e lumit.
Deri në informacionin që disponojmë, nuk mund të pohojmë se si rezultat i kësaj kërkese janë ndalur ndërtimet apo është vendosur ndonjë masë konkrete mbrojtëse në terren.
Për ne, ky komunikim institucional duhet të jetë fillimi i një procesi më të gjerë. Presim që institucionet malazeze të kërkojnë informacion zyrtar nga autoritetet shqiptare, të shqyrtojnë ndikimin e mundshëm ndërkufitar dhe të kërkojnë masa konkrete për mbrojtjen e ekosistemit të Cemit.
Nuk mjafton që një shqetësim mjedisor të regjistrohet dhe të përcillet nga një zyrë në tjetrën. Kur bëhet fjalë për një lumë të përbashkët dhe për dëme të mundshme ekologjike, nevojiten komunikim ndërinstitucional, transparencë dhe veprim në kohë.
Koha javore: Sa rrezikohet, sipas vlerësimeve dhe të dhënave që dispononi, ekosistemi i lumit Cem nga ndërtimi i hidrocentraleve, veçanërisht sa i përket prurjes së ujit, habitateve ujore dhe mbijetesës së troftës së mermertë?
E. Kajoshaj: Vlerësimi ynë është se rreziku mund të jetë serioz, sidomos nëse projektet realizohen pa një vlerësim të plotë të ndikimit të tyre të përbashkët dhe pa masa efektive për ruajtjen e rrjedhës ekologjike.
Një nga shqetësimet më të mëdha lidhet me sasinë e ujit që parashikohet të merret nga lumi për prodhimin e energjisë. Sipas raportimit të Citizens.al, të datës 24 prill 2026, projekti “Ura e Tamarës” parashikon devijimin e rreth 14.4 metrave kub ujë në sekondë, duke lënë më pak se 2 metra kub në sekondë si prurje ekologjike. Këto janë shifra të raportuara për projektin dhe duhet të verifikohen kundrejt dokumentacionit teknik dhe kushteve përfundimtare të lejeve.
Kjo ngre një pyetje themelore: a do të jetë sasia e ujit që mbetet në shtratin natyror e mjaftueshme për të ruajtur funksionimin e ekosistemit gjatë gjithë vitit, veçanërisht gjatë periudhave me reshje të pakta?
Për ne, kjo çështje duhet të shqyrtohet në bazë të matjeve hidrologjike, studimeve ekologjike dhe të dhënave për nevojat e specieve që jetojnë në lumë. Nuk mjafton të caktohet një sasi minimale uji në dokumente; duhet të provohet se ajo sasi është e përshtatshme për kushtet reale të lumit.
Trofta e mermertë është një nga arsyet kryesore pse kjo çështje është kaq e rëndësishme për OJQ “Trofta”. Si specie e ndjeshme ndaj ndryshimeve të habitatit, ajo varet nga ruajtja e kushteve të përshtatshme të ujit, oksigjenimit, temperaturës dhe zonave të shumimit.
Ndërtimi i hidrocentraleve mund të sjellë disa pasoja:
Pakësimin e habitatit të përshtatshëm – kur uji devijohet, zona që më parë ishin të mbuluara nga uji mund të humbasin funksionin e tyre ekologjik.
Ndryshimin e temperaturës dhe oksigjenimit – prurjet e ulëta mund të ndikojnë në kushtet fizike dhe kimike të ujit, veçanërisht gjatë verës.
Dëmtimin e zonave të shumimit – ndërhyrjet në shtratin e lumit mund të dëmtojnë substratin dhe vendet ku depozitohen vezët.
Fragmentimin e habitateve – barrierat dhe ndryshimet në rrjedhë mund të kufizojnë lëvizjen e peshqve dhe lidhjen mes popullatave.
Rritjen e cenueshmërisë së popullatave – kur habitatet pakësohen ose izolohen, popullatat bëhen më të ekspozuara ndaj ndotjes, ndryshimeve klimatike dhe faktorëve të tjerë stresues.
Këto janë rreziqe ekologjike të njohura që duhet të vlerësohen për këtë projekt.
Koha javore: A keni bashkëpunuar me banorët e Vuklit, të cilët, sipas raportimeve, kanë protestuar dhe kanë paraqitur një peticion kundër ndërtimit të hidrocentralit në zonën e tyre, si dhe me organizatat mjedisore në Shqipëri që i kundërshtojnë këto projekte?
E. Kajoshaj: Ne e konsiderojmë bashkëpunimin me banorët e Vuklit dhe me organizatat mjedisore në Shqipëri si një element thelbësor të kësaj çështjeje, sepse mbrojtja e lumit Cem kërkon bashkërendim përtej kufijve shtetërorë.
Jemi në dijeni të shqetësimeve të ngritura nga banorët e zonës së Vuklit lidhur me ndërtimin e hidrocentraleve, përfshirë kundërshtimet dhe peticionet e raportuara publikisht. Shqetësimet e tyre janë të rëndësishme, sepse banorët janë ndër të parët që përballen me pasojat e mundshme të këtyre ndërhyrjeve në mjedis dhe në jetën e përditshme.
Qëndrimi ynë është se zëri i komunitetit lokal duhet të dëgjohet dhe të merret seriozisht nga institucionet shqiptare. Banorët duhet të kenë qasje në dokumentacionin e projekteve, në vlerësimet e ndikimit në mjedis dhe në informacionin për lejet e dhëna, si dhe të kenë mundësi reale të marrin pjesë në proceset e konsultimit publik.
Sa i përket bashkëpunimit me organizatat mjedisore shqiptare, ne jemi të interesuar të forcojmë komunikimin dhe koordinimin me të gjitha organizatat që punojnë për mbrojtjen e lumenjve, biodiversitetit dhe të drejtave mjedisore të komuniteteve lokale.
Megjithatë, është e rëndësishme të theksojmë se nuk do të paraqesim si bashkëpunim formal një marrëveshje apo partneritet që nuk është konfirmuar. Ajo që synojmë është krijimi i një fronti të përbashkët mjedisor, ku banorët, organizatat e shoqërisë civile, ekspertët dhe institucionet të bashkëpunojnë mbi bazën e fakteve dhe të dokumentacionit zyrtar.
Lumi Cem është një pasuri e përbashkët natyrore. Prandaj, edhe mbrojtja e tij duhet të jetë e përbashkët.
Koha javore: Çfarë kërkoni konkretisht nga institucionet e Malit të Zi dhe të Shqipërisë për mbrojtjen e lumit Cem? Kujt prej zyrtarëve shtetërorë dhe përfaqësuesve politikë shqiptarë i jeni drejtuar për këtë çështje dhe a keni marrë përgjigje apo mbështetje konkrete prej tyre?
E. Kajoshaj: Kërkesat tona janë konkrete dhe lidhen drejtpërdrejt me parandalimin e dëmeve të mundshme ekologjike.
Nga institucionet e Shqipërisë kërkojmë pezullimin e punimeve deri në një shqyrtim të plotë dhe të pavarur të ndikimeve mjedisore të projekteve, publikimin e dokumentacionit përkatës, përfshirë lejet, studimet e ndikimit në mjedis, kushtet e koncesioneve dhe të dhënat hidrologjike, vlerësimin e ndikimit të përbashkët të të tri hidrocentraleve, jo vetëm të secilit projekt veçmas, garanci shkencore për ruajtjen e prurjes ekologjike, habitateve ujore dhe popullatave të troftës së mermertë, si dhe transparencë dhe përfshirje reale të banorëve të Vuklit dhe të organizatave mjedisore në proceset vendimmarrëse.
Nga institucionet e Malit të Zi kërkojmë që Ministria e Ekologjisë ta trajtojë zyrtarisht shqetësimin që i është përcjellë nga Zyra e Presidentit, që autoritetet malazeze të kërkojnë informacion dhe sqarime zyrtare nga pala shqiptare, që të vlerësohet ndikimi i mundshëm ndërkufitar mbi lumin Cem dhe biodiversitetin e tij, që të aktivizohen mekanizmat e bashkëpunimit ndërmjet dy shteteve për çështjet ujore dhe mjedisore, si dhe që të shqyrtohet mundësia e angazhimit të mekanizmave ndërkombëtare për mbrojtjen e ujërave ndërkufitare, përfshirë Komisionin Ekonomik të Kombeve të Bashkuara për Evropën (UNECE), aty ku plotësohen kushtet përkatëse.
Për sa u përket përfaqësuesve politikë shqiptarë, kemi kërkuar që çështja të marrë vëmendjen e duhur dhe të përdoren kanalet institucionale për të kërkuar transparencë dhe përgjegjësi. Nuk do të ishte korrekte të deklaronim se kemi marrë mbështetje konkrete nga një zyrtar i caktuar pa pasur një përgjigje ose veprim të konfirmuar prej tij.
Ne nuk kërkojmë deklarata politike, por veprime të matshme: informacion zyrtar, koordinim ndërmjet dy shteteve, vlerësim të pavarur shkencor dhe masa konkrete për mbrojtjen e lumit.
Koha javore: Cilat janë hapat e ardhshëm që planifikon të ndërmarrë OJQ “Trofta” për të mbrojtur lumin Cem dhe për të nxitur reagimin e institucioneve përkatëse?
E. Kajoshaj: OJQ “Trofta” do të vazhdojë angazhimin për mbrojtjen e lumit Cem përmes veprimeve institucionale, sensibilizimit publik dhe bashkëpunimit me aktorët që ndajnë të njëjtin qëllim.
Hapat tanë të ardhshëm përfshijnë vazhdimin e komunikimit institucional. Do t’u drejtohemi përsëri institucioneve kompetente të Malit të Zi, duke kërkuar informacion mbi trajtimin e kërkesës së 29 janarit 2025 dhe mbi veprimet e ndërmarra pas përcjelljes së saj te Ministria e Ekologjisë. Do të kërkojmë gjithashtu që çështja të ndiqet përmes kanaleve zyrtare të bashkëpunimit me Shqipërinë.
Dokumentimin e gjendjes në terren – do të vazhdojmë të mbledhim fotografi, video dhe informacione të dokumentuara për ndërhyrjet në zonën e Vuklit. Materialet nga terreni janë të rëndësishme për të evidentuar gjendjen faktike dhe për t’u kërkuar institucioneve të verifikojnë nëse punimet janë në përputhje me lejet dhe kushtet mjedisore.
Rritjen e presionit publik përmes informimit – do të vazhdojmë t’i informojmë qytetarët për rreziqet e mundshme ndaj lumit, duke përdorur rrjetet sociale, mediet dhe komunikimin publik. Kemi nisur të promovojmë këtë çështje përmes nismave për sensibilizim dhe peticionit publik për mbrojtjen e lumit Cem.
Qëllimi ynë nuk është të përhapim frikë, por të sigurojmë që vendimet që prekin një pasuri natyrore të merren mbi bazën e fakteve, transparencës dhe përgjegjësisë.
Forcimin e bashkëpunimit ndërkufitar – do të punojmë për të zgjeruar komunikimin me organizatat mjedisore, banorët e zonës, ekspertët dhe nismat qytetare në Shqipëri dhe Mal të Zi. Një çështje e kësaj natyre nuk mund të zgjidhet vetëm nga një organizatë apo nga një komunitet.
Kërkimin e vlerësimeve të pavarura shkencore – do të kërkojmë që ndikimi mbi prurjen e ujit, habitatet ujore dhe troftën e mermertë të shqyrtohet nga specialistë të fushave përkatëse. Është e domosdoshme që diskutimi të mbështetet në të dhëna të verifikueshme dhe jo vetëm në deklarata të përgjithshme për përfitimet ekonomike të hidrocentraleve.
Shqyrtimin e mekanizmave ligjorë dhe ndërkombëtarë – nëse shqetësimet tona nuk marrin përgjigje të mjaftueshme, do të shqyrtojmë mundësitë për t’iu drejtuar institucioneve të tjera kompetente dhe mekanizmave ndërkombëtare që merren me mbrojtjen e mjedisit dhe ujërave ndërkufitare.
Mesazhi ynë përfundimtar është se OJQ “Trofta” nuk do të heqë dorë nga angazhimi për mbrojtjen e lumit Cem. Ne do të vazhdojmë të kërkojmë transparencë, përgjegjësi dhe veprim institucional, sepse një lumë i gjallë ka vlerë shumë më të madhe sesa përfitimi ekonomik afatshkurtër nga shfrytëzimi i tij.
Lumi Cem është pjesë e trashëgimisë sonë natyrore dhe përgjegjësia për ta mbrojtur nuk njeh kufij shtetërorë. Ne besojmë se zhvillimi duhet të ecë përpara pa shkatërruar pasuritë natyrore që duhet t’ua lëmë brezave të ardhshëm.
Bisedoi: Toni Ujkaj