Në historinë e Kelmendit ka shumë vende që nuk janë thjesht emra në hartë. Ato janë bërë pjesë e kujtesës së një populli. Janë vende ku toka, shkëmbi dhe gjaku i të rënëve janë shkrirë në një dëshmi të vetme historike.
Një prej këtyre vendeve është Suka e Mkushit, në Gropat e Selcës, në zemër të Kelmendit. Më 25 prill 1911, në këtë vend u zhvillua një nga përballjet më të ashpra të kelmendasve me ushtrinë osmane gjatë Kryengritjes së Malësisë së Madhe. Për orë të tëra, malësorët u përballën me një forcë ushtarake shumë më të madhe. Duke shfrytëzuar terrenin e thyer malor, e detyruan ushtrinë osmane të tërhiqej.
Burimet lokale dhe kujtimet e kanë ruajtur këtë ngjarje si një nga kulmet e qëndresës kelmendase të vitit 1911. Për këtë arsye, në kujtesën historike të Kelmendit, Suka e Mkushit mund të quhet me të drejtë “Termopilet e Kelmendit” – jo si një emërtim i konsoliduar, por si një metaforë që shpreh madhështinë e qëndresës së një numri të vogël luftëtarësh përballë një force shumë më të madhe.
Kryengritja e vitit 1911 në Kelmend ishte një nga momentet vendimtare të lëvizjes kombëtare shqiptare në Malësinë e Madhe. Kryengritja kundër Perandorisë Osmane u shtri në Hot, Grudë, Kastrat, Shkrel dhe Kelmend. Në këtë kryengritje, malësorët nuk luftonin vetëm për çështje lokale, por kërkonin të drejta politike, administrative, kombëtare dhe një jetë më të lirë. Kelmendi, me pozitën e tij të veçantë gjeografike dhe me traditën e gjatë të vetëqeverisjes fisnore, ishte një nga trevat më të vështira për t’u nënshtruar. Terreni malor, lidhjet e forta ndërmjet vëllazërive dhe përvoja e brezave në luftë e bënin këtë krahinë një fortesë natyrore. Shumë studiues e përshkruajnë krahinën e Kelmendit si një territor të përshtatshëm për luftë mbrojtëse, ndërsa katër bajraqet: Selca, Nikçi, Vukli dhe Boga përbënin mburojën e Kelmendit në organizimin tradicional për mbrojtjen e krahinës.
Në këtë klimë shpërtheu kryengritja e vitit 1911. Më 6 prill 1911, në majën e Bratilës së Deçiqit, u ngrit flamuri shqiptar nga kryengritësit e Malësisë. Ky akt i dha kryengritjes një jehonë të jashtëzakonshme. Për Perandorinë Osmane, situata po bëhej gjithnjë e më shqetësuese. Përballë kësaj gjendjeje, Stambolli ndërmori një ofensivë të fuqishme ushtarake për ta shtypur kryengritjen. Një nga drejtimet kryesore të goditjes ishte Kelmendi. Sipas burimeve, për betejën e Sukës së Mkushit, forcat osmane që vinin nga drejtimi i Gucisë ishin të organizuara në tetë batalione, nën komandën e Et’hem Pashës. Synimi ishte depërtimi në Kelmend dhe shkatërrimi i qëndresës së malësorëve. Por ushtria osmane u përball me një kundërshtar që e njihte çdo shteg, çdo qafë mali, çdo përrua dhe çdo shkëmb. Në një luftë të tillë, numri i ushtarëve nuk ishte gjithçka. Terreni ishte armë. Kelmendasi ishte rritur në këtë terren. Dhe Suka e Mkushit do të bëhej vendi ku kjo epërsi e njohjes së terrenit do të merrte një rëndësi vendimtare. Më 25 prill 1911, përplasja arriti kulmin në Sukën e Mkushit.
Sipas një burimi të botuar për këtë betejë, rreth 1.000 luftëtarë malësorë u përballën me forcat osmane të organizuara në tetë batalione. Beteja zgjati mbi gjashtë orë dhe në disa momente luftimet u zhvilluan në distancë shumë të afërt, madje trup më trup. Këtu qëndron edhe thelbi i kësaj beteje. Kelmendasit nuk kishin përballë vetëm ushtarë, kishin përballë një perandori. Por Perandoria, në atë ditë, kishte përballë një popull që luftonte në tokën e vet.
Burimi i përmendur raporton se humbjet osmane u vlerësuan në rreth 150 të vrarë e të plagosur, ndërsa kryengritësit thuhet se morën rreth 150 pushkë, tetë çadra dhe municion, të cilat më pas u përdorën në luftimet e tjera. Këto shifra duhet të trajtohen me kujdes, sepse vijnë nga një traditë burimore publicistike dhe jo nga një raport ushtarak i botuar në mënyrë kritike. Megjithatë, një gjë është e qartë: ofensiva osmane nuk e arriti qëllimin e saj. Kelmendi nuk u nënshtrua.
Luc Mark Gjeloshi dhe prijësit e betejës
Në traditën e shkruar për këtë përballje përmendet Luc Mark Gjeloshi si një nga prijësit kryesorë të betejës. Krahas tij përmenden Marash Ujka, Mac Luca, Tom Preka, Marash Marku, Luc Shqutaj, Vat Gjeli, Luc Loshku, Ujk Leka dhe Zef Preci. Burimi i vitit 1911 dhe kujtesa e mëvonshme lokale i ruajnë këta emra si pjesëmarrës të rëndësishëm në përballjen e Sukës së Mkushit. Ata nuk ishin pjesë e një ushtrie të rregullt moderne. Ishin malësorë. Por organizimi tradicional, lidhja e tyre me bajrakun dhe njohja e terrenit u dhanë mundësi të zhvillonin një luftë mbrojtëse jashtëzakonisht efektive.
Në këtë betejë pati edhe të rënë nga radhët e kelmendasve. Burimi kryesor që kemi konsultuar i identifikon tetë dëshmorë, por në tekst përmenden me emër vetëm pesë prej tyre: Pjetër Mark Rudi, Mark Prek Marku, Nik Marash Ujka, vëllezërit Gjekë Prek Mar Leka, Zef Prek Mark Leka, Voc Gjoni, Pjetër Gjon Rapuka, Kolec Luku, Gjon Marash Këku, Dakë Nikë Bogëjani, Kolë Toma, Kolë Lekë Bori. Rënia e tyre është bërë një nga kujtimet më prekëse të betejës.
Tradita gojore ruan edhe figurën e nënës së tyre, Mitare Lucja, e cila, sipas rrëfimit të transmetuar, e priti lajmin e humbjes së dy djemve me një qëndrim që u bë simbol i sakrificës së nënës malësore.
Një nga veçoritë më të rëndësishme të kujtesës së Sukës së Mkushit është edhe pjesëmarrja e grave në luftë. Këtu duhet përmendur Gjelinë Gjokën, e cila, sipas burimeve të historisë gojore, mblodhi 52 armë pas betejës. Edhe nëse shifra 52 duhet trajtuar si pjesë e traditës gojore dhe jo si statistikë e verifikuar ushtarake, vetë ruajtja e kësaj figure tregon diçka të rëndësishme: në kujtesën kelmendase, gratë e asaj kohe nuk kanë qenë spektatore të historisë. Ato kanë qenë pjesë e saj. Kjo e lidh Sukën e Mkushit me traditën më të gjerë të burrneshave të Kelmendit, ku figura e Norës së Kelmendit ka zënë një vend të veçantë në kujtesën historike dhe legjendare të krahinës.
Një nga përshkrimet më të forta të betejës është kohëzgjatja e saj. Mbi gjashtë orë. Gjashtë orë luftë në një terren malor, në kushte të vështira, përballë një ushtrie të organizuar. Lufta nuk ishte një përplasje e shkurtër. Ajo u zhvillua në valë, me sulme dhe kundërsulme, deri në momentin kur forcat osmane u detyruan të tërhiqeshin. Pikërisht kjo e bën Sukën e Mkushit një simbol të veçantë të luftës mbrojtëse shqiptare.
Prandaj shprehja: “Suka e Mkushit – Termopilet e Kelmendit” mund të kuptohet si një titull përkujtimor që përmbledh në mënyrë figurative karakterin e kësaj beteje. Ajo nuk synon ta zëvendësojë emërtimin historik të betejës, por ta shprehë fuqinë e saj simbolike.
Sot kur po shënojmë 115-vjetorin e betejës së 25 prillit 1911, Suka e Mkushit vazhdon të flasë. Flet përmes gurëve. Flet përmes emrave. Flet përmes kujtimeve të familjeve. Flet përmes historive që nënat dhe gjyshërit ua përcollën brezave. Dhe mbi të gjitha, flet përmes vetë vendit. Në këtë shpat mali, në pranverën e vitit 1911, Kelmendi tregoi edhe një herë se liria nuk ishte për të një koncept abstrakt. Ajo ishte tokë, shtëpi, familje, nder, fe, identitet, dhe për të drejtën për të jetuar të lirë. Kjo është arsyeja pse Suka e Mkushit nuk duhet të mbetet vetëm një emër në kujtesën e Kelmendit. Ajo duhet të studiohet, dokumentohet dhe përcillet. Sepse kujtesa pa dokument humbet. Por dokumenti pa kujtesë hesht. Dhe në Sukën e Mkushit, dokumenti dhe kujtesa takohen. Një ditë që Kelmendi nuk duhet ta harrojë.
Nderim dhe lavdi të rënëve të Sukës së Mkushit.
Rroftë kujtimi për dëshmorët e Kelmendit!
(Fjala e mbajtur me rastin e inaugurimit të memorialit kushtuar dëshmorëve të Sukës së Mkushit)