Mbi një shkëmb të pjerrët që zbret pingul në Adriatik, i lartë gjashtëdhjetë e tri metra mbi valë, qëndron qyteti i Ulqinit. Tri anët e tij janë prerë nga natyra sikur me thikë; ana e katërt, nga pasthellësia, ndahet nga toka me një hendek që duket i gërryer ose i ndarë me dorë njeriu në kohët e lashta. Ky pozicion ka diktuar fatin e qytetit dhe, siç do të shohim, edhe emrin e tij.
Emri i Ulqinit ka tri forma: Olcinium në latinishten romake, Dulcigno te venedikasit, Ulqin te shqiptarët. Pas tij fshihen tri hipoteza shkencore të ndryshme, të mbrojtura nga studiues të shquar të Evropës, të cilat ende sot nuk kanë gjetur zgjidhje të plotë. Çdo hipotezë hap një dritare mbi një të kaluar të ndryshme: njëra drejt Detit të Zi dhe legjendës së argonautëve; tjetra drejt besimeve toteme ilire; e treta drejt gjeografisë fillestare të shkëmbit të lartë.
Plini dhe kolkhët – legjenda që nuk vdes
Dëshmia e parë dhe më e vjetër vjen nga Plini Plaku, shkrimtari e enciklopedisti romak i shekullit të parë pas erës sonë. Në veprën e tij të madhe “Naturalis Historia” (III, 141), duke numëruar qytetet e Dalmacisë brenda provincës romake të Naronës, ai liston Olchiniumin ndër qytetet e qytetarëve romakë, pastaj shton një shënim të veçantë: ky qytet dikur quhej Colchinium, ngase ishte themeluar nga kolkhët.
Latinishtja quod antea Colchinium dictum est, a Colchis conditum (që dikur quhej Colchinium, themeluar nga kolkhët), mori nga shumë historianë shpjegimin e lehtë: kjo është thjesht etimologjizim romantik romak, zakon i njohur i autorëve antikë që i gëzoheshin gjetjes së themeluesve legjendarë për çdo qytet. Kolkhëda, vendi mitik i Runocës së Artë dhe destinacioni i argonautëve, dukej shumë poetike për të qenë e besueshme.
Megjithatë arkeologu e historiani i shquar malazez Pavle Mijoviq u ndal me kujdes mbi këtë pasazh dhe refuzoi ta linte mënjanë kaq lehtë. Duke u mbështetur në punën e studiuesve gjeorgjianë, sidomos atij të O. Lordkipanidzit, Mijoviqi tregoi se vetë emri Colchis ka rrënjë të dokumentueshme shumë të hershme: ai rrjedh nga asirishtja Qil-hi dhe urartianëja Qulha, duke ndjekur zinxhirin: Qil-hi / Qulha / Kolxis / Colchis. Ky emër shfaqet gjithashtu te Ptolemeu si Kolxís dhe në hartën e famshme antike Tabula Peutingeriana si Colchis dhe Colchion.
Nëse kjo rrjedhë filologjike pranohet, dhe Mijoviqi vëren se askush nuk e ka hedhur poshtë me argumente bindëse, atëherë evolucioni Colchinium, Olchinium, Olcinium nuk duket si fantazi. Ai ndjek rregullin e zakonshëm të zhveshjes fonetike. Çfarë saktësisht do të thotë kjo historikisht – vendbanim i vërtetë kolhik, një faktor tregtar i ardhur nga Lindja apo transmetim më i vonshëm i emrit, mbetet e hapur. Por mundësia nuk mund të injorohet.
Ujku i ilirëve: Hahn, Mayer dhe Çabej
Hipoteza e dytë ka rrënjë krejt të ndryshme dhe mbështetet në gjuhësinë krahasuese indoevropiane. Atë e avancoi i pari studiuesi austriak Johann Georg Hahn në shekullin XIX dhe e zhvilloi sistematikisht gjuhëtari austriak Anton Mayer. Ideja është e thjeshtë dhe e fuqishme: emri Olcinium / Ulcinium rrjedh nga rrënja indoevropiane *ulkas, që do të thotë “ujk”.
Hahn-i ndërtoi kuadrin krahasues duke renditur emra të tjerë ilirë me origjinë kafshësh: Delmatia nga delme / dele (dele), Dardania nga dardhë. Sipas kësaj logjike, Ulcinium do të ishte “vendbanimi i ujkut”, qytet i emërtuar pas kafshës totemike të fisit ilir që e banonte. Forma greke që jep Ptolemeu, Ouíkivov, i përshtatet drejtpërdrejt kësaj etimologjie.
Mayer e thelloi argumentin duke e vendosur ujkun në kontekstin e besimeve totemike ilire, praktikë e njohur dhe e dëshmuar në emërtimin e vendeve dhe fiseve ballkanike, ku kafshët shërbenin si eponimet mbrojtëse të komuniteteve. Një fis që mbante ujkun si kafshë totemike do ta kishte emërtuar qytetin e tij thjesht kështu: vendi i ujkut.
Ky vijim, nga Hahn te Mayer, mori mbështetjen e një zëri shqiptar me peshë të madhe. Eqrem Çabej, gjuhëtari më i madh shqiptar i shekullit të njëzetë dhe autoritet i padiskutueshëm i gjuhësisë historike shqipe dhe ilire, u shpreh se hipoteza e Mayerit mbetet e besueshme dhe e pahedhur poshtë. Për Çabejin, rrënja *ulkas si burim i emrit Ulqin ishte në harmoni me provat e tjera të onomastikës ilire, sistemin emërtues ku natyra, flora dhe fauna shërbejnë si burim i parë i denominimit të vendeve. Mbështetja e Çabejit i jep kësaj hipoteze peshë të dyfishtë: jo vetëm si gjuhësi krahasuese evropiane, por si dëshmi e vetëdijes shkencore shqiptare për trashëgiminë e vet ilire.
Megjithëse personalisht ishte i prirë pak më shumë nga hipoteza Pliniane, Mijoviqi kujdesej ta mbante hapur derën ndaj Mayerit. Dy hipotezat, theksonte ai, nuk janë domosdoshmërisht ekskluzive: një emër i rrënjosur tek ulkas mund të jetë adaptuar e riformatuar nga autorët romakë në kuadrin legjendar të themelimit kolhik, shtresëzim kulturor që është krejt i zakonshëm në toponiminë antike.
Shkëmbi që flet: sugjerimi i Georgievit
Hipoteza e tretë erdhi nga trakologu i shquar bullgar V. Georgiev dhe ka një elegancë të veçantë: ajo nuk kërkon as legjenda e as toteme, vetëm gjeografi.
Georgiev i propozoi Mijoviqit që emri Olcinium të analizohet si Olc-in-ium, dhe paralel me të Colchinium si Col-in-ium. Elementi Col- / Olc-, sipas tij, rrjedh nga rrënja indoevropiane qel-, e cila mbart kuptimin e “majës”, “lartësisë”, “kodrës”, “malit” dhe është e afërt me latinishten collis (kodër, qafë mali).
Vështrimi i parë i shkëmbit të Ulqinit e bën këtë hipotezë menjëherë bindëse. Qyteti i vjetër qëndron saktësisht mbi një lartësi dramatike, shkëmb i ngritur pingul nga deti, i fortifikueshëm për shkak të pikërisht kësaj gjeografie. Një emër që do të thotë “vendi mbi lartësi” ose “vendbanimi i shkëmbit” do të ishte aq natyral sa emërtimi i çdo vendbanimi njerëzor të ndërtuar mbi një pikë referimi të dukshme. Mijoviqi e gjeti sugjerimin e Georgievit vërtet tërheqës, pikërisht ngase e lidh emrin me realitetin material, me diçka që arkeologjia mund ta prekë dhe verifikojë.
Gurgdhendësit grekë dhe altari i harresës
Por debati mbi emrin nuk qëndron vetëm në tekste e hipoteza. Ka edhe guri. Ka edhe mbishkrim.
Gjatë gërmimeve arkeologjike në qytetin e vjetër të Ulqinit, Mijoviqi zbuloi bazën e një altari (are), të gdhendur nga i njëjti gur i verdhë ranor me të cilin janë ndërtuar mure “ciklopike” të qytetit. Mbi bazën e këtij altari ishte gdhendur një mbishkrim grek. Teksti, i lexuar me kujdes, thoshte:
ΤΟ ΚΟΙΝΟΝ ΤΩΝ ΛΑΤΟΜΩΝ ΑΡΤΕΜΙΤΙ ΕΛΑΦΑΒΟΛΟΙ
(Bashkësia e gurgdhendësve [ia dedikon këtë]Artemidit Elafabolos)
Mbishkrimi u mor nga specialistët. Tiparet paleografike, format e shkronjave, mënyra e gdhendjes, raporti mes omikronit dhe omegës, tregonin qartë një datë të hershme: kthesa nga shekulli i pestë në të katërt para erës sonë, pra para reformës së alfabetit atik të viteve 403/402 para erës sonë. Studiuesit D. Rendiq – Mioçeviq dhe M. Paroviq – Peshikan konfirmuan: mbishkrimi ka karakter arkaik të theksuar. Kjo e bën atë monumentin epigrafik grek më të vjetër të zbuluar ndonjëherë në bregdetin lindor të Adriatikut, më të vjetër edhe se psefizma e famshme nga Lumbarda në Korçulë.
Kush janë këta gurgdhendës? Janë muratorë grekë, zejtarë të punësuar ose të vendosur në Olcinium. Artemida Elafabolos, hyjnesha gjuetare e drerëve dhe budallit, kishte kultin e saj në Arkadi, pastaj në Delos e Delfë, ku altarët ngriheshin nën pemë, pranë burimeve, pranë lumenjve. Mijoviqi propozoi se ndërtuesit e Olciniumit mund të kenë ardhur pikërisht nga Delfa, qendër e njohur e kontaktit greko-ilir, ku arrinin prodhime zejtarie ilire si shqyta dhe ku ilirët vetë ishin pelegrinë.
Ky mbishkrim na tregon diçka vendimtare: muratorët grekë, pasi ndërtuan muret “ciklopike” të qytetit, i kushtuan Artemidit altarin e tyre të falënderimit. Ata nuk ishin thjesht tregtarë kalimtarë. Ata ishin ndërtuesit e Olciniumit, duke punuar jo më vonë se shekulli i pestë para erës sonë. Nëse punonin për llogari të një zoti ilir apo po krijonin emporiumin e tyre tregtar në territorin ilir, si emporiumi grek i katalanishtes, mbetet pyetje e hapur. Por fakti i tyre është i palëkundshëm.
Tri hipoteza, një qytet, asnjë zgjidhje finale
Pas gjithë kësaj analize, cila hipotezë është e saktë? Colchinium, Olcinium nga kolkhët? Ulcinium nga ujku ilir ulkas? Apo vendbanimi i lartë nga rrënja qel-?
Ndershmëria shkencore kërkon ta pranojmë: asnjëra nuk është vërtetuar përfundimisht, asnjëra nuk është hedhur poshtë. Ajo që Mijoviqi arriti, dhe ky është kontributi i tij i vërtetë, nuk ishte gjetja e përgjigjes, por ngritja e pyetjes në nivelin e duhur shkencor. Ai e trajtoi çdo hipotezë me seriozitetin e merituar: e mori Plinin seriozisht aty ku të tjerët nuk e morën; e mbrojti Mayerin atje ku kritika ishte e paargumentuar; e dëgjoi Georgievin me sy të hapur ndaj gjeografisë.
Ndërkohë, mbishkrimi i gurgdhendësve e zhvendos diskutimin nga hipoteza drejt faktit të verifikueshëm. Ulqini është qytet i shekullit të pestë para erës sonë, ndoshta edhe më i vjetër. Muratorët e tij të parë ishin grekë. Muret e tij “ciklopike” janë të njëjtat mure mbi të cilat ndërtuan venedikasit, mbi të cilat banonin arbëreshët, dhe mbi të cilat sot qëndron kalaja e vjetër. Shtresëzimi është i jashtëzakonshëm.
Sa për emrin, ndoshta do të na duhet të pranojmë se qytetet e vjetra mbajnë emra që janë vetë shtresëzime: një emër i hershëm ilir (“vendi i ujkut” ose “vendi i lartë”), i përthithur pastaj nga grekët, i latinizuar nga romakët, i stilizuar nga venedikasit, dhe i ruajtur, i gjallë e i dashur, nga shqiptarët si Ulqin. Kjo fjalë e vetme nga e gjithë kjo histori e gjatë ka mbijetuar deri sot në gojën e njerëzve.
Shënim i autorit: Ky artikull bazohet në studimin e Pavle Mijoviqit mbi etimologjinë dhe arkeologjinë e Olciniumit, botuar në revistën “Starinar” dhe në librin “Gradovi i utvrđenja u Crnoj Gori” (1975). Hipotezat e Hahnit, Mayerit dhe Georgievit citohen sipas origjinaleve të tyre shkencore. Mbështetja e Eqrem Çabejit ndaj vijës së Mayerit raportohet sipas traditës gjuhësore shqiptare të onomastikës ilire.