Mes gjarpërinjve dhe bullarëve, mbi nji kodër shkëmbore që rrëzohet drejt e në liqen, tre kërkues gjurmojnë muret e një fortifikimi ilir të harruar. Pak kilometra larg, toka fsheh varreza romake me sekretet e tyre. Dy udhëtime. Dy shekuj të ndryshëm. Një e vërtetë e vetme – këto troje akoma flasin.
Samobori – kur terreni bëhet mburojë
Ishte 12 prilli 2026, kur grupi “Ilirët”, i përbërë nga Gazmend Çitaku, Sami Flamuri dhe Muhamed Gjokaj vendosi ta vizitojë qytezën apo fortifikimin ilir të Samoborit. Gazmendi gjatë gjithë rrugës ishte skeptik, dhe me të drejtë: sezoni i gjarpërinjve kishte filluar.
Mendova ta qetësoja: “Ne jemi grupi Ilirët, kurse ilirët totem e kanë pasur gjarprin në besimin e tyre, andaj s’kanë çka na bëjnë.”
Pas Tuzit, ku na u bashkëngjit Muhamed Gjokaj, vazhduam rrugën gati deri në afërsi të kufirit ndërmjet Malit të Zi dhe Shqipërisë. Google Maps-i na tha të kthehemi: aty do ta gjenim kështjellën.
Asnjë tabelë nuk ekzistonte. U nisëm përpjetë me një hamendësi. Muhamed Gjokaj, me një instinkt malësor të pagabueshëm, na çoi mu gjer te maja e gradinës. Përveç bullarëve, asnjë gjarpër tjetër nuk na e “uroi” mirëseardhjen në atë pjesë shajnitëse të liqenit të Shkodrës.
Çfarë tregon kodra?
Në bregun perëndimor të liqenit të Hotit, lartësohet për 60 metra nga pasqyra e ujit një kësulë sferike e njohur me toponimin Samobor. Emri, sllav, do të thotë thjesht “i vetëmbrojtur”.
Dhe vërtet, kodra shkëmbore lartësohet dhe rrafshësohet në një pllajëz 1.70 hektarëshe me dy sopa skajeve. Nga veriu, perëndimi dhe jugu ajo rrëzohet drejt e në liqen dhe me terrenin përreth lidhet vetëm përmes një qafe të ulët në anën lindore. Si e tillë, kodra e justifikon me trup e me emër mbrojtjen që natyra ia ka dhuruar.
Ngjitja nuk ishte e vështirë, po shkopinjtë e improvizuar i ngjanin Muhamedit në shkopin e Musait që shndërrohet në gjarpër. Dhe çfarë gjetëm atje sipër? Muret, tashmë të mbuluara dhe gati e pamundur ta kuptosh madhështinë e tyre, i qëndronin akoma kohës. Gjithkund pamë mbetje të qeramikës që tregonte jetën dhe vrullin që ky vend kishte pasur dikur.
Pllaja ngarkohej nga mure të fuqishme mbrojtëse, të cilat ndiqnin konturin e saj duke i dhënë fortifikimit trajtën e nji elipsi të shtypur 190 metra të gjatë dhe 90 metra të gjerë, të shtrirë nga jugperëndimi në verilindje. Sipërfaqja prej 1.8 hektarësh e rreshton atë në kategorinë e qytezave: më pak se qytet, më shumë se kështjellë.
Muret 3 metra të gjerë përbëhen prej dy faqeve me mbushje të mesit me gurë të vegjël, të përzier me dhe. Blloqet arrijnë rreth 0.6×0.4 metra, por herë-herë e kalojnë gjatësinë 1.50 metra. Teknikisht, muratura ngjason kryesisht me atë të Gajtanit: blloqe të mëdha, të shkëputura nga shkëmbi me forma sa më drejtkëndore, por të papunuara më tej.
Ky është çelësi. Ky nuk është stil grek. Muret greke ndërtohen me blloqe të punuara me kujdes, të radhitura në vargje të rregullta. Samobori tregon duart e zejtarëve vendës, ilirë. Por ky nuk është thjesht detaj teknik – është dëshmi identiteti.
Monedhat e viteve 225-100 p.e.s., të gjetura këtu, tregojnë se jeta vazhdoi edhe tej shekujve të ndërtimit. Samobori nuk ishte një ngrehinë e braktisur: ai ishte një qytezë e gjallë, e banuar, e tregtuar, e mbrojtur.
Pavle Mijoviq, arkeologu jugosllav që e vizitoi para më shumë se gjysmë shekulli, kishte vënë re diçka domethënëse: kalimin nga tipi më i vjetër i murit rrethor-brezor drejt ndërtimtarisë katërkëndore dhe vijëdrejt. Ky kalim lidhet drejtpërdrejt me ndikimin ndërtimor grek gjatë periudhës së Mbretërisë Ilire, deri te Genti në vitin 167 p.e.s. Gjurma e drejtpërdrejtë e këtij ndryshimi është e dukshme në murin lindor vijëdrejt me kullën katërkëndore në mes.
Samobori pret. Siç kishte pritur gjithmonë, i mbuluar me të gjelbër, mbi ujë, larg syve. Por toka flet, po deshe ta dëgjosh.
Dukla – qyteti që nuk pushon së foluri
Pak kilometra larg, aty ku Zeta bashkohet me Moraçën, shtrihet Dukla, kryeqyteti i lashtë i fisit ilir të Docleatëve. Mbasi në territorin iliro-arbëror gjendet Doclea, s’kishte si të mos e vizitojmë, siç e vizituam herën e fundit në vitin 2018, vizitë që pastaj u bë pjesë e librit “Udhëtime ndër kështjellat ilire në Mal të Zi”.
Pamja e lokalitetit, edhe pse vetëm 12 minuta me veturë nga qendra e Podgoricës, është fare e lënë nën mëshirën e kohës. Pret, duket sikur, që Mali i Zi t’i bashkëngjitet Bashkimit Evropian, që ta rimarrë vëmendjen e merituar. Ish-shteti jugosllav ia vuri thikën mu në gjoks: Doclean e çau në dy pjesë me ndërtimin e hekurudhës mu në mesin e saj. Çmenduri e kohës, por edhe dëshmi se sa këto vende janë lënë në pamëshirën e fatit, vende që një shtet serioz do t’i kishte valorizuar.
Por toka e Duklës nuk rri duarkryq.
Qyteti karakterizohet nga linjat urbane të antikitetit dhe topografia e re kristiane, e cila zhvillohet brenda mureve rrethuese. Në pjesën perëndimore janë zbuluar rrugë kryesore me monumente publike: tempuj paganë, forumi, bazilika civile, termat. Ndërkaq, në lagjen lindore, dy bazilika flasin për një bërthamë kristiane të shekullit të 6-të, me gjasë kompleks peshkopal.
Së fundi, nga nekropoli perëndimor erdhën zbulimet që e vendosën Duklën në hartën e arkeologjisë evropiane.
Gjatë gërmimeve të fundit, me leje paraprake të Drejtorisë për Mbrojtjen e Trashëgimisë Kulturore, u zbulua një varr me pajisje mortore të plota. Ndër to: një diatretë, që konsiderohet si njëra ndër pesë të gjeturat me vlerat më të larta deri tani në Evropë. Diatreta paraqet luftën e gladiatorëve me kafshë.
Bashkë me të, u zbuluan dy vathë ari me rruaza prej xhami të gjelbër dhe një gjerdan ari. Varri i përket gjysmës së dytë të shekullit IV. Prania e arit dhe e xhevahireve tregon se aty ishte varrosur një grua e shtresës së lartë romake.
Pak kohë më parë, në Rogat, pranë kufijve të lokalitetit, ndodhi zbulimi i rastit: një urnë guri që fshihte brenda saj një enë të hollë qelqi të gjelbër.
Varri që sfidoi historinë
Por zbulimi më i papritur erdhi nga një parcelë prej 200 metrash katrorë, ku u gjetën gjithsej 180 varre. Ndër to, një i veçantë: varrimi i një kali dhe një qeni, skeletet plotësisht të konservuara.
Arkeologët u ndoqën nga pyetja: kjo zakonisht lidhet me popujt barbarë, me migracionin e madh. Por ky varr nuk vinte nga ajo periudhë.
“Zbulime të tilla nuk ka shumë as në botë, dhe veçanërisht pak në periudhën romake. Vënë re skelete plotësisht të konservuara, gjë që do të thotë se janë varrosur me qëllim, nuk janë sakrifikuar.”
Në atë varr gjendet edhe mbetja e një shtize, me dimensione të jashtëzakonshme, pjesërisht e zbukuruar në fund me një tel bronzi. Dhe mbi gjithë këtë kompleks: një varr fëmije. Me shumë gjasë vajzë. Me sende të zbukuruara në veshje, me vathë argjendi, me dy enë pranë saj. Njëra nga enët daton në shekullin IV. Pra, kali dhe qeni, gjithashtu shekulli IV. Dhe me shumë mundësi, varri i kafshëve ishte i lidhur me varrin e vajzës.
Dukla, histori e pambyllur, vazhdon të zbulojë mistere rreth zakoneve të banorëve në këto troje para 1 700 vjetësh. Çdo lopatë dheu mbart potencial.
Epilog: kthehu se toka flet
Koha e largimit erdhi, edhe pse dëshira për të qëndruar më gjatë nuk na lejoi dot. Ulqini na priste. Por Samobori dhe Dukla mbetën prapa: dy site arkeologjike, dy epoka, një e vërtetë e peshuar.
Samobori pret, i vetëmbrojtur mbi liqen, i pandreqshëm. Dukla pret në rrafshinën e saj, duke dhënë sekretet një nga një. Të dy meritojnë më shumë se ç’u jepet.
Dhe ndoshta, herës tjetër kur udhëtarët ngjiten atje sipër, do të gjejnë tabelë. Do të gjejnë kujdes. Do të gjejnë një shtet që di të dojë trashëgiminë e vet.
Deri atëherë, jemi ne, me shkopinjtë tonë të improvizuar, që i mbajmë gjallë.