Gjekë Gjonaj është një njeri modest dhe i rrallë. Ai ka një kulturë të gjerë, flet qartë dhe rrjedhshëm. Megjithëse është vështirë të shkruani për të, kur bisedoni me Gjekën gjithmonë fitoni frymëzim për të shkruar përsëri, pasi që e vëreni se ka gjëra që nuk i keni ditur dhe keni shumë më tepër për të shkruar për jetën dhe veprimtarinë e tij.
Ai është formuar në Kosovë, duke u bërë një albanolog, më vonë edhe publicist, gazetar dhe studiues i njohur. Së fundi, para daljes në pension, ka punuar korrespondent i Radios së Malit të Zi, në gjuhën shqipe dhe malazeze.
Fjala e shkruar mbetet dhe ruhet nga harresa. Edhe unë them se Gjeka, siç e thotë edhe ai në librin e tij, “kam dhënë një ndihmesë kundër harresës, në përtërirjen e traditës kulturore, në ruajtjen dhe pasurimin e gjuhës së folur.”
Unë do të shtoja se Gjeka e arriti këtë qëllim dhe pa dyshim librat e tij si edhe tekstet autoriale gjithmonë do të jenë një burim për studiues të gjuhës dhe thesarit tonë popullor. Rëndësia e veprave të Gjekë Gjonajt për historinë dhe kulturën shqiptare është e madhe dhe pa dyshim kanë një peshë të veçantë.
Ai ka lindur në Triesh të Malësisë së Madhe, një trevë që ka dhënë shumë figura të shquara. Gjonaj njihet për veprimtarinë e tij 40-vjeçare në media, publicistikë dhe hulumtime mbi historinë, ngjarje dhe figura të rëndësishme shqiptare nga të gjitha trojet etnike. Është autor i dhjetë librave që trajtojnë personalitetet shqiptare, ngjarjet historike dhe tema kulturore në hapësirat shqiptare në Mal të Zi, Kosovë, Shqipëri e diasporë. Librat e tij përfshijnë monografi, përmbledhje artikujsh, intervista dhe studime dokumentare. Ai është fort i përkushtuar ndaj çështjes shqiptare, me një rol të dukshëm në promovimin e figurave të rëndësishme nga të gjitha trojet etnike – mësues, luftëtarë, misionarë të paqes, klerikë, politikanë, intelektualë, artistë, shkrimtarë, poetë, akademikë, piktorë etj. që kanë kontribuuar në kulturë, arsim, politikë dhe identitet kombëtar, si dhe në ruajtjen e kujtesës sonë historike.
Veprat e tij nuk janë vetëm produkte publicistike; ato paraqesin një projekt kulturor dhe identitar që synon të ruajë dhe përforcojë praninë e shqiptarëve në trojet ku ky identitet historikisht ka qenë i sfiduar.
Gjekë Gjonaj është një nga emrat më të rëndësishëm në studimet publicistike të shqiptarëve në Mal të Zi. Ai ka kontribuuar në dokumentimin e historisë, figurave, kulturës dhe zhvillimeve politike të shqiptarëve në një rajon ku identiteti etnik është i ekspozuar ndaj sfidave të shumta. Në një kohë kur globalizimi, asimilimi dhe mospërfillja institucionale rrezikojnë trashëgiminë tonë, veprat e tij paraqesin një korpus të domosdoshëm për ruajtjen e kujtesës kolektive.
Një nga shtyllat themelore të krijimtarisë së Gjekë Gjonajt është misioni i tij për të plotësuar boshllëqet në historinë e popullit shqiptar, veçanërisht në Mal të Zi, ku historia e komunitetit shqiptar shpesh ka qenë e paplotë, ose e pasqyruar sipas këndvështrimeve të huaja.
Një pjesë thelbësore e veprës së Gjonajt ka të bëjë me etnografinë, zakonet dhe kulturën e malësorëve shqiptarë.
Në librat me shkrime publicistike, Gjonaj dokumenton ngjarje të përditshme me vlerë historike. Ai i jep lexuesit një pasqyrë të zhvillimeve kulturore, sociale dhe politike të shqiptarëve në Mal të Zi dhe më gjerë.
Rëndësia e publicistikës së tij qëndron në faktin se ai është një gazetar “i terrenit”, që e sheh realitetin nga brenda dhe e shpjegon me ndershmëri profesionale.
Një nga kontributet më të mëdha të Gjonajt është plotësimi i boshllëqeve të dukshme në studimet shqiptare. Trevat e Malit të Zi, në të cilat komuniteti shqiptar ka pasur një rol të rëndësishëm historik, politik dhe kulturor, shpesh kanë qenë të margjinalizuara në historiografinë zyrtare. Gjonaj e thyen këtë heshtje duke sjellë figura, ngjarje dhe procese historike në dritën e analizës së dokumentuar dhe të paanshme.
Shkrimet publicistike të Gjonajt, të përmbledhura në, siç thamë dhjetë vepra, janë dëshmi të një periudhe të rëndësishme të historisë shqiptare në Mal të Zi dhe më gjerë.
Ai në veprat e tij regjistron me objektivitet ndryshimet morale, politike dhe kulturore të shoqërisë dhe paraqet realitetin e shqiptarëve në Mal të Zi, duke dokumentuar ngjarje dhe procese që ndryshe mund të humbisnin. Stili i tij është i kthjellët, realist dhe i bazuar në vëzhgim të drejtpërdrejtë, çka i jep veprës vlerë dokumentare dhe historike.
Vepra e Gjekë Gjonajt është e një rëndësie të jashtëzakonshme në historinë dhe kulturën shqiptare. Ajo shërben si urë lidhëse mes së kaluarës dhe së sotmes, mes trojeve shqiptare dhe diasporës, mes kulturës tradicionale dhe realitetit modern. Gjonaj ka bërë atë që shpesh institucionet kanë dështuar ta bëjnë: ka dokumentuar, ka ruajtur dhe ka promovuar identitetin shqiptar me profesionalizëm, pasion dhe përkushtim.
Veprat e Gjekë Gjonajt janë shumë të rëndësishme për shqiptarët, veçanërisht për ata që jetojnë në trojet jashtë Shqipërisë (Mal të Zi, Kosovë, Shqipëri, Maqedoni të Veriut) dhe për diasporën. Rëndësia e tyre mund të përmblidhet në disa pika kryesore: ruajtja e identitetit shqiptar, kontributi unik për shqiptarët në Mal të Zi, nderimi për figurat kombëtare, lidhja e trojeve shqiptare, plotësimi i boshllëqeve në historiografi dhe edukimi për brezat e rinj.
Gjekë Gjonaj i ka dhënë kulturës sonë një shërbim të çmuar: ka dëshmuar se historia shqiptare është e gjerë, e pasur dhe shumë më e thellë sesa paraqitet në tekstet zyrtare.
Ai ka treguar se kujtesa kombëtare nuk është thjesht një koleksion faktesh, por një akt dashurie për atdheun – dhe një detyrë morale ndaj brezave që vijnë.
Gjonaj e ka shndërruar përvojën e tij prej gazetari, publicisti dhe studiuesi në një mision: të ruajë, dokumentojë dhe promovojë trashëgiminë e shqiptarëve kudo ku jetojnë. Vepra e tij përfaqëson një ndërhyrje të rëndësishme në historiografinë shqiptare, sidomos në kontekstin e trojeve jashtë Shqipërisë, ku ruajtja e identitetit është çështje thelbësore për mbijetesën kulturore. Krijimtaria e Gjonajt synon të korrigjojë mungesat evidente në historiografinë shqiptare. Ai paraqet me argumente se identiteti shqiptar në Mal të Zi është një trashëgimi që kërkon kujdes institucional dhe vetëdije shoqërore.
Vepra e tij shërben si një manual kulturor për brezat e rinj. Kontributi i tij nuk është thjesht publicistikë, por kombëtar. Ai ka ditur të ruajë rrënjët, kujtesën, të nderojë figurat, të analizojë zhvillimet, ngjarjet politike, të dokumentojë realitetin historik të një populli, kujtesën e tij kolektive, dhe të mbrojë identitetin kulturor të shqiptarëve në Malin e Zi dhe më gjerë, të cilët shpesh janë ndodhur në mes të rreziqeve të asimilimit dhe harresës.
Për studiuesit, politikanët, pedagogët dhe çdo lexues që interesohet për historinë dhe kulturën shqiptare, veprat e tij janë burime të domosdoshme. Në këtë mënyrë, ai ka lënë një gjurmë të pashlyeshme në ndërgjegjen mbarëkombëtare dhe në studimet shqiptare bashkëkohore.