Bozhidar Proroçiq
Nga shtypi ka dalë monografia përfaqësuese dygjuhëshe – në gjuhën malazeze dhe shqipe “Piktorët shqiptarë në Malin e Zi – urë e ngjyrave të Mesdheut”, botuar nga IP Qendra për Ruajtjen dhe Zhvillimin e Kulturës së Pakicave të Malit të Zi (CEKUM), kushtuar krijimtarisë së piktorëve shqiptarë nga Ulqini. Është një sipërmarrje e rëndësishme kulturore dhe botuese që paraqet një mirënjohje për artistët, veprat e të cilëve, përmes disa brezave, formësuan një përvojë të veçantë artistike mesdhetare, shqiptare, ulqinake dhe malazeze. Monografia sjell një përzgjedhje nga veprat e dymbëdhjetë artistëve, emrat e të cilëve në libër janë paraqitur në dy gjuhë: Đerđ Noc Martini / Gjergj Noc Martini, Ruždi – Rudi Goga / Ruzhdi – Rudi Goga, Bilal Nikezić / Bilal Nikeziq, Naser Hasa, Vahida Hasanaga – Nimanbegu, Mersiha Resulbegović – Mavrić / Mersiha Resulbegoviq – Mavriq, Edin Kaplani / Edin Kapllani, Jozo Kočović / Jozo Koçoviq, Brigita Antoni, Almedin Suka, Jetmira Hodža / Jetmira Hoxha dhe Emina Nimanbegović / Emina Nimanbegoviq. Përvojat e tyre të ndryshme brezash, estetike dhe krijuese në monografi formojnë një sintagmë më të gjerë artistike të Ulqinit, Mesdheut dhe Malit të Zi.
Karakteri dygjuhësh i kësaj monografie ka një vlerë të veçantë. Gjuhët malazeze dhe shqipe takohen në të si bartëse të barabarta të kujtesës artistike, mesdhetare dhe multikulturore. Kështu, libri nuk flet vetëm për pikturën, por edhe për përbashkimin e gjuhëve, kulturave dhe identiteteve që ndërthuren dhe plotësojnë natyrshëm njëra-tjetrën në trevën e Ulqinit dhe Malit të Zi. Ai konfirmon se kultura është më e bukur kur nuk i mbyll dyert, por i hap ato ndaj tjetrit, ndaj së ndryshmes, ndaj asaj që nuk na distancon, por na bën më të pasur. Pikërisht për këtë arsye kjo monografi nuk u flet vetëm dy gjuhëve, por edhe dy kujtimeve të afërta kulturore që nuk janë të ndara në Ulqin, por njihen si pjesë e të njëjtit entitet mesdhetar.
Duke e ndjekur skenën kulturore të Malit të Zi, kam pasur nderin dhe kënaqësinë të njihem me krijimtarinë e piktorëve shqiptarë nga Ulqini. Gjëja e parë që më ka fascinuar ishin veprat e fuqishme të artit që rrezatojnë frymën e Mesdheut dhe Otrantit, në portën e Ulqinit, ku qytetërime, anije, detarë, piktorë, peshkatarë dhe poetë janë kryqëzuar dhe ndërthurur përgjatë shekujve të historisë së trazuar. Ky art për mua nuk ka qenë kurrë vetëm një përvojë personale, por një mesazh i thellë për kombinimin e traditës dhe shprehjes moderne, për një identitet që u ndërtua në kontakt me kultura të ndryshme.
Mali i Zi, vendi ku takohen mali dhe deti, historia dhe arti bashkëkohor, kultura dhe identiteti, ka qenë frymëzim për shumë artistë për shekuj me radhë. Midis tyre, një vend të veçantë zënë piktorët shqiptarë të Malit të Zi, veprat e të cilëve përfaqësojnë një kombinim të ndjeshmërisë mesdhetare, traditës dhe shprehjes artistike moderne. Prandaj, kjo monografi nuk është thjesht një botim për piktorët, por një vështrim eseistik-artistik për një rreth të çmuar krijues, të artistëve që me ngjyra, vija, forma dhe dritë të brendshme pasuruan kulturën pamore të Malit të Zi dhe Mesdheut.
Si malazez, nëpërmjet këtij hulumtimi dhe shkrimi kam pasur mundësinë të shqyrtoj edhe më thellë kontributin e artistëve shqiptarë në kulturën pamore të Malit të Zi. Skena artistike e vendit tonë nuk do të ishte e plotë pa kontributin e tyre, pa koloritin e tyre mesdhetar, pa dritën e Ulqinit, pa detin, gurin, agrumet, anijet, peizazhet dhe fatet njerëzore që ata i kanë përfshirë në telajot e tyre. Arti i tyre nxjerr në pah reflektimin e diellit mbi det, tonet shumëngjyrëshe të peizazheve bregdetare, por edhe reflektimet introspektive mbi njeriun, vendin e tij në kohë dhe hapësirë.
Një nga manifestimet e çmuara që dëshmoi për rëndësinë e këtyre artistëve ishte ekspozita kolektive “Pjesë e Mesdheut”, e organizuar nga Qendra për Ruajtjen dhe Zhvillimin e Kulturës së Pakicave. Ishte pikërisht kjo ekspozitë që shërbeu si nxitje e fuqishme për këtë monografi kaq të vlefshme. Ajo krijoi hapësirën që krijimtaria e piktorëve ulqinakë të shikohej jo si diçka e dorës së dytë, por me respekt, vëmendje dhe vetëdije për kontributin e tyre në identitetin kulturor të Malit të Zi.
Në këtë monografi, piktorët shqiptarë nga Ulqini paraqiten si roje të dritës së Mesdheut. Furçat e tyre ndërthurin detin, gurin, agrumet dhe fatin njerëzor në imazhe unike të ekzistencës. Veprat e tyre janë telajo të pikturuara me ngjyrat e jugut, por edhe dëshmi të identitetit kulturor dhe dialogut të vazhdueshëm. Në to, mund të ndiesh thellësinë e epokave, aromën e kripës, erës dhe portokalleve të pjekura, ndërsa çdo lëvizje e furçës jehon si një poezi vizuale e hapësirës së cilës i përkasin. Në pikturat e tyre, shpirti i Ulqinit pulson vazhdimisht, pemët e vjetra të ullirit që dëshmojnë për këmbëngulje dhe forcë, anijet në horizont si simbol i mallit dhe lirisë, shkëmbinjtë që nuk përkulen para kohës dhe valëve, kaltërsia që gëlltit horizontin dhe fytyrat, vështrimet e të cilave tregojnë histori pa fjalë. Pikturat e tyre janë skena të fuqishme, por edhe reflektime të shpirtit të hapësirës në të cilën u krijuan, një hapësirë ku deti dhe toka përqafohen, ku çdo gur mbart histori dhe çdo valë mbart dhe sjell kujtime.
Në këtë tekst, dua të shpreh respekt të veçantë për Gzim Hajdinagën, drejtorin e CEKUM-it, vizioni, mbështetja dhe angazhimi i të cilit ishin jashtëzakonisht të rëndësishëm për botimin e kësaj monografie. Parathënia e tij, e cila paraqet hyrjen në këtë monografi, është gjithashtu një mesazh i fuqishëm për kuptimin e kulturës, multikulturalizmit dhe artit në Mal të Zi. Hajdinaga me të drejtë thekson se një njeri që vjen nga zonat mesdhetare mbart një dritë të veçantë brenda vetes – dritën e detit, diellit, një gur të zhytur në histori dhe një gjuhë të mbushur me tolerancë. Pikërisht nga kjo dritë, siç shkruan ai, rriten ngjyrat, aromat, kujtimet, arti dhe njeriu.
Posaçërisht është i fuqishëm mendimi i tij se artistët, duke pikturuar qiellin dhe detin, “kanë pikturuar edhe vetë shpirtin e Malit të Zi”. Kjo fjali ndoshta përcakton më saktë thelbin e kësaj monografie. Sepse piktorët shqiptarë të Ulqinit nuk kanë pikturuar vetëm peizazhe, portrete, detin, varkat, gurët, femrat, ullinjtë, hapësirat abstrakte ose horizontet e ndritshme mesdhetare. Ata kanë pikturuar një shpirt, një kohë, një përkatësi dhe një Mal të Zi që njihet për nga gjerësia e tij.
Një mendim tjetër i Hajdinagës meriton vend të veçantë: se arti i këtyre piktorëve “nuk u përket vetëm shqiptarëve, por të gjithë neve”, sepse është pjesë e identitetit kolektiv të Malit të Zi, zemrës së tij të hapur dhe shpirtit multikulturor. Kjo fjali përmban thelbin e këtij libri, por edhe thelbin e një politike kulturore të përgjegjshme. Arti nuk duhet të mbyllet në korniza dhe dimensione etnike, gjuhësore apo administrative. Ai është një hapësirë ku ne e njohim veten, reflektojmë dhe mësojmë të shohim tonën te të tjerët.
Në parathënie, Hajdinaga na kujton misionin e CEKUM-it se kultura nuk është vetëm diçka që duhet ruajtur, por diçka që duhet jetuar. Pikërisht ky është një nga mesazhet më të rëndësishëm të këtij botimi. Me këtë monografi, CEKUM-i nuk e ruan kulturën si një sintagmë të mbyllur të së kaluarës, por e paraqet atë si një forcë të gjallë, krijuese dhe bashkëkohore. Përmes sipërmarrjeve të tilla botuese, kultura e pakicave bëhet e dukshme, dinjitoze dhe po aq e pranishme në hapësirën publike të Malit të Zi. Kjo është arsyeja pse kontributi i CEKUM-it me këtë monografi është i shumëfishtë. Është një kontribut për kulturën e Malit të Zi, një kontribut për afirmimin e krijimtarisë artistike shqiptare, një kontribut për Ulqinin si një hapësirë artistike mesdhetare, por edhe një vazhdim i promovimit të suksesshëm të multikulturalizmit, dialogut ndërkulturor dhe diversitetit kulturor. Me këtë botim, CEKUM-i tregon se kulturat e pakicave nuk janë në margjinat e jetës kulturore, por një nga themelet e qenies së përgjithshme kulturore të Malit të Zi.
Prandaj, kjo monografi ka vlerë dokumentare, artistike dhe simbolike. Është dokumentare sepse bashkon dhe prezanton krijues që meritojnë vëmendje serioze publike. Është artistike sepse përmes riprodhimeve, biografive dhe eseve hap hapësirë për të kuptuar poetikën e tyre. Është simbolike sepse tregon se Mali i Zi flet më mirë për veten kur flet në të gjitha gjuhët e tij, në të gjitha ngjyrat e tij dhe në të gjitha zërat e tij kulturorë. Pikërisht për këtë arsye, monografia “Piktorët shqiptarë në Malin e Zi – urë e ngjyrave të Mesdheut” nuk i përket vetëm një institucioni, një qyteti apo një komuniteti. I përket të gjithë atyre që besojnë se kultura është forma më e pastër e takimit midis njerëzve. Është një urë midis Ulqinit dhe Malit të Zi, midis gjuhëve malazeze dhe shqipe, midis lokales dhe universales, midis traditës dhe modernitetit, midis detit dhe njeriut. Ajo konfirmon se kultura nuk është vetëm ajo që bëjmë, por ajo që jemi. Përmes veprave të piktorëve nga Ulqini, mund të shihet se arti nuk njeh kufij, por vetëm bukurinë, të vërtetën dhe qëndrueshmërinë. Veprat e tyre thyejnë distancat, lidhin brigje, gjuhë dhe kujtime të ndryshme, duke konfirmuar se bukuria është forma më fisnike e mirëkuptimit midis njerëzve. Siç theksohet në parathënie, deti dhe arti nuk njohin kufij, ato njohin vetëm dritën që i bashkon brigjet, gjuhët dhe shpirtrat. Në këtë dritë, kjo monografi fiton kuptimin e saj të plotë si një libër që nuk i mbyll identitetet, por i hap ato ndaj njëri-tjetrit.
Kjo është arsyeja pse kjo monografi është një mirënjohje për artistët e Ulqinit, një konfirmim i dukshmërisë dhe vlerës së tyre, por edhe një kontribut i fuqishëm i CEKUM-it në kulturën bashkëkohore të Malit të Zi. Ajo na kujton se pasuria e vërtetë e një shoqërie nuk matet vetëm nga historia dhe natyra e saj, por edhe nga aftësia për të njohur diversitetin si bukuri, si forcë dhe si dhuratë. Në këtë dritë, kjo monografi mbetet një shënim i përhershëm i piktorëve, ngjyrat e të cilëve nuk zbehen, por mbeten vula e Mesdheut, Ulqinit dhe Malit të Zi, vula e artit që lidh, pasuron dhe ruan më të mirën te ne.