Kur Mali i Zi filloi shpërbërjen e sistemit ekonomik socialist në vitet ’90 të shekullit të kaluar, privatizimi u paraqit si rruga drejt një ekonomie moderne. Ndërmarrjet shtetërore dhe ato në pronësi shoqërore do të shndërroheshin në kompani private konkurruese; pronarët e rinj do të sillnin kapital, menaxhim bashkëkohor dhe teknologji; fabrikat do të rifillonin prodhimin dhe punëtorët do të përfitonin nga një ekonomi më produktive.
Tri dekada më vonë, megjithatë, Mali i Zi vazhdon të përballet me shumë nga pasojat e pazgjidhura të këtij procesi. Do të ishte e gabuar të pretendohej se çdo privatizim ishte i parregullt, por procesi është kritikuar vazhdimisht për mungesë transparence, ndikim politik, vlerësime të diskutueshme të pasurisë publike dhe zbatim të dobët të detyrimeve të pronarëve të rinj. Edhe OECD-ja ka dokumentuar kritika sipas të cilave disa privatizime favorizuan investitorët privatë më shumë sesa shtetin dhe qytetarët.
Prandaj, pyetja thelbësore nuk është vetëm kush e bleu një ndërmarrje, por çfarë u privatizua në të vërtetë, çfarë mbeti pronë publike dhe çfarë ndodhi kur detyrimet e marra përsipër nuk u përmbushën.
Ulqini paraqet një nga shembujt më domethënës të kësaj trashëgimie. “Riviera e Ulqinit”, “Galeb”-i, “Otrant”-i, Jadrani, Kriporja, Primorja, fabrika e vajit të ullirit, Otrant Commerce-i, përfshirë ULTEP-in, dhe ndërmarrje të tjera kaluan nëpër forma të ndryshme transformimi, privatizimi dhe ndryshimi pronësie. Disa vazhduan të funksiononin, të tjera u shuan, duke lënë pas punëtorë të papaguar, investime të papërfunduara, objekte të braktisura dhe çështje pronësore të pazgjidhura. Në shumë prej këtyre rasteve, aseti më i vlefshëm nuk ishte vetëm ndërmarrja, ishte toka.
Rasti i Kripores së Ulqinit (e njohur si Sollana) është ndoshta shembulli më domethënës. Në vitin 2021, Këshilli për Privatizim dhe Projekte Kapitale i Malit të Zi arriti në përfundimin se më shumë se 14.5 milionë metra katrore tokë kishin mbetur pronë e shtetit. Vlera e tregut e kësaj toke u vlerësua në rreth 157.5 milionë euro, ndërsa pasuria e paluajtshme e përfshirë në kapitalin e privatizuar të ndërmarrjes ishte vetëm rreth 2.14 milionë euro. Ndërmarrja kishte të drejtën e shfrytëzimit, por toka nuk ishte bërë pronë private.
Ky rast dëshmoi një parim thelbësor: privatizimi i ndërmarrjes dhe privatizimi i tokës që ajo shfrytëzonte nuk janë domosdoshmërisht e njëjta gjë.
E njëjta periudhë la pas edhe konteste të tjera të pazgjidhura pronësore në Ulqin. Hoteli “Galeb” u privatizua me detyrime të konsiderueshme investimi që nuk u realizuan sipas parashikimeve, ndërsa Hoteli “Jadran” – dikur një nga hotelet më të vjetra dhe më të njohura të Ulqinit – ndërroi pronarë disa herë dhe sot mbetet një truall bosh që përdoret kryesisht si parking. Brenda mureve të Kalasë së Ulqinit, një objekt shumëkatësh i papërfunduar qëndron prej vitesh mbi një parcelë të kontestuar, pasi ndërtimi u ndërpre kur investitori, me sa duket, i tejkaloi përmasat e lejuara me lejen e ndërtimit. Edhe historia e vetë parcelës ngre pikëpyetje: tradicionalisht, pronat private brenda Kalasë kanë qenë të lidhura me familje të vjetra autoktone, ndërsa kjo parcelë kishte qenë një nga të paktat hapësira që konsideroheshin të lira në atë pjesë të qytetit të vjetër. Si u njoh ajo si pronë private dhe si u lejua më pas ndërtimi janë çështje që meritojnë sqarim. Cilidi qoftë shpjegimi përfundimtar, objekti i papërfunduar është bërë simbol i dukshëm i mënyrës se si pronësia, e drejta e zhvillimit, mbikëqyrja publike dhe pretendimet private u ndërthurën gjatë kalimit të Malit të Zi nga ekonomia socialiste në atë të tregut. Pikërisht këtë pyetje ngre edhe rasti i ish-fabrikës së qilimave ULTEP në Katërkollë.
Enigma e privatizimit të ULTEP-it
Shumë kohë përpara se aty të ndërtohej fabrika, në atë pronë ndodhej Shkolla e Vjetër, pjesë e historisë së komunitetit për breza të tërë. Pas ndërtimit të shkollës së re në fillim të viteve ‘70, prona e vjetër mori funksione të tjera. Një pjesë e objektit u shndërrua në kopsht për fëmijë, ndërsa një pjesë e tokës u vu në dispozicion të ndërtimit të fabrikës së qilimave ULTEP.
Informacionet dhe dokumentacioni në dispozicion sugjerojnë se toka iu dha fabrikës pa miratimin e Këshillit të Shkollës, i cili e kundërshtoi dhe ndërmori hapa ligjorë. Megjithatë, fabrika u ndërtua dhe për një periudhë u bë punëdhënës i rëndësishëm për Katërkollën dhe zonën e Anës së Malit.
Por dhënia e tokës në shfrytëzim nuk do të thotë transferim i pronësisë. Prona mbeti e lidhur me pasurinë e shkollës publike dhe, pas ndryshimeve të statusit juridik të pronave shkollore, kaloi nën Ministrinë e Arsimit. Ky dallim u bë vendimtar pas dështimit dhe privatizimit të ULTEP-it.
Prodhimi u ndërpre, punëtorëve u mbetën paga dhe kontribute të papaguara, pajisjet u zhdukën dhe ndërtesa filloi të degradohej. Ndërkohë, ULTEP-i u transformua në shoqëri aksionare dhe aksionet kaluan në duar private.
Por pyetja kryesore mbeti pa përgjigje: Çfarë u privatizua në të vërtetë?
Në qendër të kësaj çështjeje janë dy parcela: 237/1 dhe 238/1, me sipërfaqe të përgjithshme 2 650 metra katrore, mbi të cilat ndodhet ish-fabrika.
Një dokument i Drejtorisë së Patundshmërive në Ulqin, i datës 11 qershor 2007, i jepte ULTEP-it të drejtën e shfrytëzimit të këtyre parcelave, por nuk duket se e transferonte pronësinë. Edhe më domethënës është fakti se një Fletë poseduese, e siguruar në vitin 2017, vazhdonte ta identifikonte Ministrinë e Arsimit si pronare.
Në bazë të dokumentacionit aktualisht në dispozicion, pra, rezulton se ULTEP-i nuk ishte pronar i tokës. Këtu qëndron thelbi i problemit. Pronarët aktualë kanë pretenduar të drejta mbi pronën, por kontrata mbi të cilën mbështetet ky pretendim nuk është bërë publike.
Prandaj, institucionet përgjegjëse duhet t’u përgjigjen disa pyetjeve të thjeshta: Si u privatizua ULTEP-i? Kush e mori kontrollin e ndërmarrjes dhe sa pagoi? Cilat asete u përfshinë në kapitalin e privatizuar? Dhe, mbi të gjitha, a u përfshinë ndonjëherë në privatizim këta 2 650 metra katrore tokë?
Këto nuk janë vetëm pyetje historike. Ato prekin drejtpërdrejt interesin publik.
Sot ULTEP-i nuk ekziston më si ndërmarrje industriale funksionale. Ka mbetur një ndërtesë e degraduar dhe potencialisht e rrezikshme, ndërsa hapësira përreth saj është lidhur me grumbullimin e mbeturinave. Situata bëhet edhe më shqetësuese sepse objekti ndodhet përgjatë rrugës ndërkombëtare drejt Shqipërisë. Gjendja e tij nuk është vetëm problem lokal, por edhe pjesë e përshtypjes së parë që marrin vizitorët kur hyjnë në këtë zonë.
Nëse dokumentet kadastrale konfirmojnë se Ministria e Arsimit vazhdon të jetë pronare e tokës dhe se pronarët privatë kanë blerë ndërmarrjen, por jo tokën, shteti duhet ta sqarojë përfundimisht këtë çështje. Duhet të përcaktohet çfarë u privatizua, cilat detyrime u morën përsipër, nëse ato u përmbushën, kush e zotëron objektin e degraduar dhe kush mban përgjegjësi për largimin e tij nëse paraqet rrezik.
Por ekziston edhe mundësia që kjo histori të marrë një përfundim tjetër. Shkolla e Vjetër, përmes nismës së organizatës jofitimprurëse me të njëjtin emër dhe në bashkëpunim me Ministrinë e Arsimit, po ruhet me synimin që të shndërrohet në muze dhe qendër kulturore.
Nëse përfundimisht konfirmohet se 2 650 metra katrore tokë kanë mbetur pronë e shtetit, kthimi i tyre në përdorim publik nuk do të përbënte marrje të pronës private. Do të ishte kthim i tokës publike komunitetit, pasi ndërmarrja për të cilën ajo ishte vënë dikur në dispozicion ka kohë që nuk ekziston më.
Historia e ULTEP-it, pra, është shumë më tepër se historia e një fabrike të dështuar qilimash. Ajo është një shembull i vogël, por domethënës, i punëve të papërfunduara të privatizimit në Mal të Zi: dallimi ndërmjet ndërmarrjes dhe tokës që ajo shfrytëzonte; ndërmjet pronësisë dhe së drejtës së përdorimit; ndërmjet premtimeve të privatizimit dhe asaj që mbeti në fund.
Fabrika pushoi së funksionuari. Ndërmarrja u privatizua. Pronarët ndryshuan. Pajisjet u zhdukën. Ndërtesa u degradua. Por dokumentet kadastrale tregojnë se toka mbeti pronë e shtetit. Prandaj, pas gjithë këtyre viteve, mbetet një pyetje e thjeshtë: Mali i Zi privatizoi ndërmarrjen, por a e privatizoi ndonjëherë tokën?
Nëse përgjigjja është jo, kjo histori nuk duhet të shndërrohet në një tjetër kontest që zgjat me dekada. Institucionet përgjegjëse duhet të përcaktojnë faktet, të sqarojnë pronësinë, të zgjidhin çështjen e objektit të braktisur dhe t’i japin tokës një të ardhme produktive në interes të publikut.
Në fund të fundit, kjo histori filloi me një shkollë dhe me tokën e saj. Ndoshta pikërisht aty duhet edhe të përfundojë.