Në fshatin Shirgj, pak kilometra në veri të Shkodrës, Buna ka lënë pas vetes një copë muri. Kaq ka mbetur nga një kishë që dikur ishte ndër ndërtesat fetare më të mëdha të bregdetit lindor të Adriatikut. Uji e ka gërryer themelin çdo vit, dhe një ditë do ta marrë edhe këtë fragment të fundit, ashtu siç ka marrë gjithçka tjetër: murgjit, panairin, kambanën, afresket.
Guri që ka mbetur mban dy mbishkrime latine, të gdhendura mbi fasadën ballore – njëri pranë portalit, tjetri mbi arkitraun e derës. Të dyja flasin për të njëjtën kishë, kushtuar Shën Sergjit e Shën Bakut, dy ushtarakë romakë të martirizuar në Siri shekuj më parë. Por rrëfimet e tyre nuk përputhen.
I pari thotë se e ndërtoi Helena, mbretëreshë e Serbisë, e Diokleas, e Shqipërisë, e Hëlmit, e Dalmacisë, e Krahinës Bregdetare, bashkë me të dy bijtë e saj, mbretërit Uroshi e Stefani, dhe se e përfundoi më 1290. I dyti, gdhendur 28 vjet më vonë, i njeh ndërtimin vetëm njërit bir, Millutinit. Nuk përmend as të ëmën, as vëllanë e madh.
Kush gënjen? Kjo pyetje e mbajti të zënë konsullin rus Ivan Stepanoviç Jastrebov, kur e vizitoi vendin në fund të shekullit XIX dhe i lexoi vetë gurët. Jastrebov nuk pranoi datat siç i kishte lexuar më herët historiani italian Daniele Farlati. Uroshi I, burri i Helenës, kishte vdekur më 1272, argumentoi ai; si mund ta ndërtonte kishën më 1288, siç sugjeronte Farlati? Prandaj, vendosi Jastrebov, çifti mbretëror e ngriti murin bashkë më 1268, kurse më 1288 e veja e tij Helena, me dy bijtë tashmë të rritur, e riparoi dhe e stolisi sërish. Vetë ai e la çështjen aty, pa e mbyllur.
Historianët e sotëm nuk e kanë ndjekur këtë rilexim. Punimet e fundit mbeten te datat e gdhendura, 1290 e 1318, si dëshmi të dy fazave të ndërtimit: një themelim nën Helenën, një zgjerim nën Millutinin. Por vetë kontradikta mes dy gurëve mbetet, dhe askush s’e ka zgjidhur plotësisht se përse i biri e shlyen nënën nga mbishkrimi i vet.
Ka një ironi tjetër që rrallë përmendet: kisha mbeti gjithë jetën e saj nën juridiksionin e Romës. Helena ishte katolike besnike, edhe pse hyri, nëpërmjet martesës, në një shtëpi mbretërore që lëkundej mes Romës e Bizantit, dhe edhe pse i biri Millutini do ta linte fenë e nënës për të shkuar drejt kishës lindore. Muri i Shirgjit mban patronazh serb dhe juridiksion katolik njëkohësisht, dhe të dyja janë të vërteta.
Para se të ishte varr ideologjish, Shirgji ishte thjesht një vend pune. Pranë manastirit ndodhej skela e lumit, dhe që nga viti 1400 dihet se atje kishte zyrë doganore, depo mallrash, magazina të mëdha kripe. Barkat e mëdha sillnin verë dalmate e italiane, pëlhura, dru, dyllë, plumb e argjend nga minierat e Kosovës e të Serbisë, peshk të thatë nga Shkodra. Një panair vjetor mblidhej aty që nga viti 1377. Historianët e kohës e quajnë vendin Sanctus Sergius ose portus Sancti Sergii de Drino, emër që kthehet vazhdimisht në dokumentet raguziane, shenjë se sa shpesh kalonin njerëz e mallra andej. Tregtia vazhdoi edhe pas ardhjes së osmanëve; relacione kishtare të fillimit të shekullit XVII e përmendin Shirgjin akoma si portin lumor të Shkodrës.
Kjo pikë mbi Bunë kishte edhe rëndësi ushtarake. Aty ankoroi flota venedikase e Nikolo Kapelos, kur një natë të vitit 1422 i sulmoi serbët dhe i detyroi të tërhiqeshin drejt Danjës. Një vit më pas, në po atë manastir, u nënshkrua paqja mes Venedikut dhe despotit serb Stefan Llazareviq: Budva, Tivari e Drishti i kaluan Serbisë, Buna u çmilitarizua, dhe Venediku ruajti Shkodrën, Ulqinin, Pashtroviqin e Kotorrin. Vetë marrëveshja u nënshkrua “in castris contra bastiam Sancti Sergii”, më 12 gusht 1423. Pesëdhjetë vjet më vonë, kur osmanët e sulmuan Shkodrën, ishin galerat venedikase të ankoruara pikërisht këtu ato që mbanin gjallë mbrojtjen e qytetit, derisa, pas dështimit të sulmeve të 1474-ës, vetë osmanët e morën kontrollin e Bunës dhe ndërprenë ndihmat që shkonin drejt kalasë Rozafa.
Rreth kësaj kohe fillojnë edhe hipotezat më të hershme, ato që e shtyjnë historinë e Shirgjit para Helenës, drejt shekullit VI. Studiuesja Jelena Erdeljan e lidh themelimin e mundshëm paleokristian të vendit me kultin e dy ushtarakëve sirianë, kult që u përhap gjatë sundimit të perandorit Justinian. Kronika e Priftit të Diokleas, burim që historianët e trajtojnë me kujdes, thotë se një kishë e mëparshme këtu shërbeu si varr mbretëror për princër të dinastisë Vojisllavleviq. Asnjë gjurmë arkeologjike nuk e ka konfirmuar këtë ende. Vetëm një shtyllë prej graniti të zi, material që vjen nga Siria dhe që gjendet edhe në bazilika të tjera shqiptare të shekullit VI, e mban hipotezën gjallë, pa e vërtetuar.
Mes gjithë këtyre shtresave, dy burra të fundshekullit XIX e panë të njëjtin gur me sy krejt të ndryshëm. Jastrebov, siç u tha, ishte konsull rus, jo diplomat serb siç e ngatërrojnë shpesh burimet popullore, dhe kishte shërbyer gjatë në Prizren, ku u bë promotori kryesor i idesë së Serbisë së Vjetër: një kornizë që e lexonte Kosovën, Metohinë e pjesë të Shqipërisë veriore si truall themelor serb, të “islamizuar” e të “shqiptarizuar” me kohën. Libri i tij “Stara Srbija i Arbanija”, botuar pas vdekjes më 1904, mbetet burim i pazëvendësueshëm faktesh, edhe pse i ngjyrosur thellë nga qëllimi politik: forcimi i lidhjes serbo-ortodokse me monumentet katolike të bregdetit. Kjo shpjegon edhe përse e zgjati kronologjinë e ndërtimit deri në 1268, kundër vetë gurëve që kishte para syve.
Theodor Anton Ippen, konsull i përgjithshëm austro-hungarez në Shkodër ndërmjet viteve 1897 e 1904, e pa të njëjtin gur ndryshe. Në veprën e tij “Alte Kirchen und Kirchenruinen in Albanien”, botuar në Vjenë më 1900, ai e trajton Shirgjin brenda një katalogu të kishave mesjetare të Shqipërisë veriore, me theks te muratimi, afresket dhe gjendja fizike e ndërtesës, jo te legjitimimi i njërit apo tjetrit sundimtar. Vetë Ippeni tregohet duke vëzhguar varrgërmuesit e fshatit teksa nxirrnin mozaikë të vjetër nga toka gjatë punës së tyre të përditshme, një vëzhgim thjesht empirik. Kjo s’do të thotë se ai s’kishte agjendë: shërbimi i tij ishte pjesë e politikës habsburge që donte një ndërgjegje kombëtare shqiptare si mburojë kundër zgjerimit sllav në Ballkan dhe raportet e tij e pasqyrojnë këtë interes herë pas here. Ndryshimi mes tij e Jastrebovit nuk qëndron te “neutraliteti” i njërit kundrejt “partishmërisë” së tjetrit, sepse të dy ishin diplomatë të perandorive me interesa konkurruese; ndryshimi qëndron te niveli i tekstit. Jastrebovi e vë monumentin në shërbim të një teze të gatshme. Ippeni e lë monumentin të flasë vetë, nëpërmjet gurit dhe afreskut.
Kisha mbijetoi pushtimin osman, por me dëme që s’u ndalën kurrë. Kryepeshkopi i Tivarit, Marino Bizzi, raportoi në Vatikan më 1611 shkatërrime të rënda. Pjetër Bogdani shkroi më 1684 se kambanën e kishës e kishin varrosur nën dhé për ta shpëtuar. Farlati e futi monumentin në Illyricum Sacrum, dhe kryepeshkopi Frang Borçi i shkroi më 1790 vazhduesit të Farlatit se kjo ishte kisha më e bukur në gjithë Shqipërinë. Konsulli francez në Shkodër akoma shihte afreske brenda saj më 1905, kur qëndronin në këmbë tri nga katër muret. Sot ka mbetur vetëm një. Mozaikët e dyshemesë, zbuluar rastësisht gjatë varrimeve fshatare, sot nuk shquhen fare.
Kisha u shpall monument kulture nga qeveria shqiptare më 1970. Më 2014 e vizitoi Patriarku serb Irinej, provë se guri, edhe i vetmuar mbi bregun e Bunës, akoma peshon politikisht. Kontradikta mes dy mbishkrimeve, të parë e të pazgjidhur qysh nga Jastrebov, mbetet ndoshta dëshmia më e ndershme që kanë lënë ndërtuesit e Shirgjit: se historia e këtij vendi kurrë s’u përshtat me një rrëfim të vetëm, dhe se çdo përpjekje për ta bërë të flasë me një zë, qoftë sllav, qoftë habsburg, qoftë shqiptar, i bën dhunë vetë gurit.