Ka njerëz që vendlindjen e mbajnë në kujtesë, por ka edhe të tillë që ia kushtojnë jetën për ta ruajtur atë nga harresa. Njëri prej tyre është Hajro Pufja, i njohur në botën e letrave dhe të kulturës shqiptare si Hajro Ulqinaku, një nga emrat që i kanë kushtuar një pjesë të rëndësishme të jetës dokumentimit të gjuhës, historisë dhe traditës së Ulqinit.
I lindur më 3 maj 1938, në lagjen e Ranës, në Ulqin, Hajro Ulqinaku e nisi rrugëtimin e tij arsimor në vendlindje, vazhdoi shkollën e mesme në Prishtinë dhe studimet universitare në Fakultetin Filologjik të Beogradit, në degën e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe.
Nga maji i vitit 1974 deri më 6 korrik 1990, kur u përjashtua nga puna nga strukturat policore serbe, punoi si redaktor në Redaksinë e Programit për Fëmijë të Televizionit të Prishtinës. Një veprimtari që dëshmon lidhjen e tij të hershme me botën e fjalës, komunikimit dhe kulturës.
Por, krahas krijimtarisë letrare e publicistike, një pjesë e veçantë e trashëgimisë së tij lidhet me detin dhe njerëzit e tij. Detarët, peshkatarët, barkat, limanet, kujtesa e familjeve ulqinake dhe fjalori i një qyteti të formuar përmes detarisë u bënë objekt i një pune të gjatë kërkimore dhe dokumentuese.
Ndër botimet e tij për këtë trashëgimi veçohen “Deti, detarët e Ulqinit” (2000), “Detarë, peshkatarë ulqinakë” (2002), “Detaria, detarë, dokumente” (2004), “Libri për Ulqinin dhe ulqinakët” (2010), si dhe monografitë kushtuar figurave dhe institucioneve të qytetit. Përmes këtyre veprave, Ulqinaku nuk dokumenton vetëm profesionet e detit, por edhe një mënyrë jetese, një qytetërim lokal dhe një kujtesë që rrezikonte të humbiste bashkë me brezat e vjetër.
Megjithatë, në këtë pasuri bibliografike, një vend të veçantë zë vepra që vetë autori e konsideron kryeveprën e tij: “Glosari i Ulqinit”, leksiku detar, botuar nga Instituti Albanologjik i Prishtinës në vitin 2026. Ky botim nuk është thjesht një fjalor i terminologjisë detare. Ai është një përpjekje e thellë për të ruajtur një pjesë të identitetit gjuhësor të Ulqinit, përmes fjalëve, tingujve, formave gramatikore dhe mënyrës së veçantë se si kanë folur e vazhdojnë të flasin ulqinakët.
Në studimin e tij mbi të folmen e Ulqinit, Ulqinaku ndalet te dukuri që për një vëzhgues të zakonshëm mund të duken si ndryshime të vogla shqiptimi, por që për gjuhësinë përbëjnë dëshmi të rëndësishme të historisë dhe zhvillimit të një të folmeje. Ai analizon, ndër të tjera, kthimin e vokalit o në a ose e, mungesën e nazalitetit në të folmen e qytetit, monoftongizimin e diftongjeve, zhvillimin e grupeve bashkëtingëllore dhe veçoritë morfologjike të emrave, përemrave dhe foljeve.
Shembujt që sjell janë po aq të thjeshtë sa edhe domethënës: kosh bëhet kash, top bëhet tap, shok bëhet shak, ndërsa sot shqiptohet sat. Këto nuk janë gabime të të folurit dhe as devijime nga një normë e caktuar. Janë tipare të një sistemi të zhvilluar gjuhësor, që bart gjurmët e historisë dhe të vazhdimësisë së komunitetit.
Veçanërisht me rëndësi është fakti se autori nuk e trajton të folmen e Ulqinit si një dukuri të izoluar. Ai e vendos atë në marrëdhënie me të folmet e Shestanit, Krajës, Shtojit, Anës së Malit, Shkodrës dhe Gjakovës, duke vënë në dukje si afritë, ashtu edhe dallimet. Kjo qasje e bën studimin të vlefshëm jo vetëm për historinë gjuhësore të Ulqinit, por edhe për kuptimin e mozaikut dialektor të shqipes në këtë hapësirë.
Në të vërtetë, ajo që e bën këtë vepër të veçantë është se pas çdo fjale qëndron një botë e tërë. Fjala e peshkatarit, emri i një vegle, një shprehje e përdorur në liman, mënyra e shqiptimit të një tingulli apo një formë foljore e trashëguar nga të parët, janë pjesë e një kujtese kolektive që nuk gjendet gjithmonë në dokumentet zyrtare.
Prandaj, Glosari i Ulqinit mund të lexohet edhe si një homazh për vendin ku autori lindi, u rrit dhe me të cilin nuk e shkëputi asnjëherë lidhjen shpirtërore e intelektuale. Është një përpjekje për t’i dhënë gjuhës së vendlindjes vendin që meriton në kujtesën shkencore dhe kulturore shqiptare.
Në një kohë kur shumë prej fjalëve të vjetra po dalin nga përdorimi, kur profesione të tëra detare po humbasin dhe kur brezat e rinj gjithnjë e më pak i njohin termat me të cilët jetuan prindërit dhe gjyshërit e tyre, puna e Hajro Ulqinakut merr një rëndësi edhe më të madhe. Ajo nuk ruan vetëm fjalët, por edhe mënyrën se si një popull e ka kuptuar, emërtuar dhe jetuar botën e vet.
Në këtë kuptim, Hajro Ulqinaku nuk është thjesht një autor që ka shkruar për Ulqinin. Ai është një nga ata intelektualë që janë përpjekur ta dokumentojnë Ulqinin nga brenda: përmes gjuhës së njerëzve të tij, historisë së detarëve dhe kujtesës së një qyteti që për shekuj e ka pasur detin pjesë të identitetit të vet.
Nëse detarët ulqinakë e kanë bartur emrin e qytetit nëpër limanet e botës, Hajro Ulqinaku ka bërë një punë tjetër, por jo më pak të rëndësishme: ka mbledhur fjalët, shprehjet dhe kujtesën e tyre, për t’ua lënë brezave që vijnë.
Sepse një qytet nuk jeton vetëm në gurët e kalasë, në muret e shtëpive apo në barkat e ankoruara në liman. Ai jeton edhe në gjuhën e njerëzve të tij. Dhe duke ruajtur gjuhën e Ulqinit, Hajro Ulqinaku ka ruajtur një pjesë të shpirtit të tij.