Mes dijes, gjuhës amtare, traditës dhe përgjegjësisë publike

Pyetja “Quo vadis islami në Ulqin?” nuk është një provokim dhe as një përpjekje për të gjykuar besimin e tjetrit. Është një ftesë për reflektim. A do të mbetemi te shenjat e jashtme, te përsëritja pa kuptim dhe te debatet politike, apo do të investojmë në dije, në edukim, në gjuhën tonë dhe në një kulturë fetare që i përgjigjet kohës, pa e humbur traditën?

Sami Flamuri

Ka disa pyetje që një bashkësi duhet t’ia bëjë vetes herë pas here, jo për ta vënë në dyshim atë që e përbën, por për të kuptuar se ku po shkon dhe çfarë po lë pas. Njëra prej tyre, për mua, është kjo: çfarë po ndodh me jetën islame në Ulqin? A po e kultivojmë fenë si dije, si përvojë shpirtërore dhe si përgjegjësi morale, apo po kënaqemi gjithnjë e më shumë me shenjat e jashtme të përkatësisë, pa u ndalur sa duhet te përmbajtja e saj?
Çka e bezdis një besimtar të rëndomtë në Ulqin, ndër të tjera, është mungesa e njohjes elementare të vetë besimit, e kuptimit të tij dhe e shtyllave mbi të cilat mbështetet islami. Kjo nuk është çështje e vogël dhe as kritikë e drejtuar ndaj një individi të caktuar. Është një shqetësim për nivelin e edukimit fetar në bashkësinë tonë. Para se të flasim për çështje të mëdha, për politikë, për udhëtime në vendet e shenjta apo për debate që shpesh na ndajnë, ndoshta duhet t’ia fillojmë prej fillimit. Le të na lejohet, së paku, “me ia fillu”!
Sa prej besimtarëve të rëndomtë e dinë çfarë domethënie ka vetë fjala “islam”? A e kuptojmë se nuk kemi të bëjmë vetëm me një emërtim fetar, por me një koncept që lidhet me dorëzimin dhe përkushtimin ndaj vullnetit të Zotit? Fjala arabe “islam” lidhet me rrënjën S-L-M, prej së cilës burojnë edhe kuptime që kanë të bëjnë me paqen, sigurinë dhe shpëtimin. Në kuptimin fetar, myslimani është ai që ia dorëzon vullnetin e vet Allahut dhe përpiqet ta jetojë këtë përkushtim në sjellje, në drejtësi dhe në marrëdhënie me të tjerët. Kjo domethënie është shumë më e thellë se një identitet që trashëgohet pa u kuptuar.
Sa prej nesh mund ta shpjegojnë, në gjuhën shqipe, atë që dëgjojnë pesë herë në ditë në ezan? Sa prej besimtarëve e dinë se çfarë pohojnë dhe çfarë kërkojnë fjalët e kësaj thirrjeje? “Allahu Ekber” do të thotë “Zoti është më i Madhi”; “Eshhedu en la ilahe il-lallah” – “Dëshmoj se nuk ka zot tjetër përveç Allahut”; “Eshhedu enne Muhammeden resulullah” – “Dëshmoj se Muhamedi është i dërguari i Allahut”. “Hajje ales-salah” është thirrja “Ejani në namaz”, ndërsa “Hajje alel-felah” na fton drejt shpëtimit dhe suksesit. Në ezanin e sabahut dëgjojmë edhe “Es-salatu hajrun minen-neum” – “Namazi është më i mirë se gjumi”. Në fund përsëritet madhërimi i Zotit dhe dëshmia e njëshmërisë së Tij.
Kur i dëgjojmë këto fjalë në gjuhën tonë, nuk po ia heqim ezanit karakterin e tij tradicional. Përkundrazi, po i japim besimtarit mundësinë ta kuptojë më mirë mesazhin që përcillet. Nuk po propozoj që ezani të zëvendësohet me përkthim, por që kuptimi i tij të mësohet, të shpjegohet dhe të bëhet pjesë e edukimit fetar. Një besimtar që e kupton atë që dëgjon, ka një marrëdhënie më të vetëdijshme me besimin e vet.
Edhe përshëndetja është një shembull i vogël, por domethënës. Ulqinakët e moçëm e përdornin fjalën “Tjeta”, shkurtim i “Tungjatjeta”, si përshëndetje të përditshme. Është një fjalë e jona, e ngulitur në kujtesën e qytetit dhe në mënyrën si njerëzit e kanë përshëndetur njëri-tjetrin. Pse atëherë duhet të krijojmë përshtypjen se për të qenë besimtarë duhet patjetër t’i drejtohemi njëri-tjetrit vetëm në arabisht? “Es-selamu alejkum” do të thotë “Paqja qoftë mbi ju”, ndërsa përgjigjja “Ve alejkum selam” – “Edhe mbi ju qoftë paqja”. Është një urim i bukur dhe me përmbajtje të thellë. Por edhe shqipja e ka mënyrën e vet për ta shprehur këtë urim. Nuk ka asnjë arsye që përdorimi i gjuhës amtare të shihet si mungesë respekti ndaj traditës islame.
Duhet të dallojmë mes gjuhës së burimit të një teksti fetar dhe gjuhës në të cilën besimtari e kupton, e përjeton dhe e diskuton atë. Arabishtja ka vendin e vet të veçantë në traditën islame, sidomos në tekstin kur’anor dhe në ritualin e namazit. Por kjo nuk do të thotë se shqipja duhet të mbetet në prag të jetës fetare. Përkundrazi, mësimi i fesë, shpjegimi i kuptimeve, ligjëratat, këshillat dhe edukimi moral duhet të jenë të kuptueshme për njerëzit që i dëgjojnë.
Historia e traditave të tjera fetare na jep shembuj të rëndësishëm. Për shekuj me radhë, liturgjia katolike në Perëndim u zhvillua kryesisht në latinisht, gjuhë që shumë besimtarë nuk e kuptonin. Kalimi gradual drejt gjuhëve amtare e afroi liturgjinë me përvojën e përditshme të njerëzve. Edhe tradita ortodokse njeh një histori të gjatë të përkthimit të teksteve dhe të liturgjisë në gjuhët e popujve. Fan Noli, me shqipërimet e tij, dëshmoi se gjuha shqipe mund të bartë me dinjitet një traditë të madhe liturgjike dhe shpirtërore. As greqishtja, as latinishtja e as sllavishtja nuk kanë ndonjë privilegj hyjnor ndaj shqipes. Gjuha e një populli nuk bëhet më pak e denjë për lutje vetëm pse është shqip.
Në këtë pikë, nuk mund të mos përmendet kontributi i Hafiz Ali Ulqinakut. Me përkthimin e “Mevludi Sherifit” në shqip, ai i dha një shtysë të rëndësishme zhvillimit të kulturës fetare shqiptare. Vepra e tij dëshmon se besimi mund të shprehet me gjuhën e vendit, me ndjeshmërinë e tij dhe me bukurinë e fjalës së vet. Mevludi i Hafiz Aliut u bë i njohur përtej Ulqinit, duke u përhapur në treva të ndryshme shqiptare, nga Malësia e Madhe deri në Tetovë. Ky është një shembull që meriton të kujtohet jo vetëm në përvjetorë, por edhe në mënyrën si e mendojmë sot edukimin fetar.
Prandaj, Bashkësia Islame e Ulqinit duhet ta ketë gjuhën shqipe në qendër të veprimtarisë së saj edukative. Duhet të ketë më shumë shpjegime të kuptueshme për shtyllat e islamit dhe të imanit, për domethënien e namazit, për etikën, për përgjegjësinë ndaj familjes dhe shoqërisë. Nuk mjafton që një fëmijë të mësojë përmendësh disa formula, nëse nuk i shpjegohet çfarë kuptimi kanë. Nuk mjafton që një i ri të jetë i pranishëm në xhami, nëse nuk i krijohet hapësirë të bëjë pyetje dhe të marrë përgjigje të argumentuara. Edukimi fetar nuk duhet të jetë vetëm përsëritje, por edhe kuptim.
Një shqetësim tjetër lidhet me mungesën e kritereve të qarta për ata që e thërrasin ezanin në xhamitë tona. Ezani është një thirrje me peshë të veçantë shpirtërore dhe publike. Ai kërkon përgatitje, shqiptim të saktë, kujdes në intonacion dhe respekt ndaj traditës. Në disa raste, mënyra e interpretimit është aq larg standardit që do të duhej të pritej, saqë lë shumë për të dëshiruar. Kjo nuk është çështje talljeje me zërin e askujt, por çështje përgjegjësie institucionale. Bashkësia Islame duhet të vendosë kritere, të ofrojë përgatitje dhe të kujdeset që kjo detyrë t’u besohet njerëzve të aftë.
Edhe përdorimi i altoparlantëve, sidomos në orët e hershme të mëngjesit, kërkon një qasje më të matur. Ulqini është qytet me jetë të përbashkët, me banorë të përhershëm, me vizitorë dhe me një ekonomi që mbështetet në masë të madhe te turizmi. Kjo nuk do të thotë se duhet të heshtet ezani apo të vihet në pikëpyetje e drejta e besimtarëve për ta dëgjuar thirrjen e namazit. Do të thotë se niveli i zërit, cilësia e pajisjeve dhe mënyra e përdorimit të tyre duhet të jenë të arsyeshme. Një thirrje e qetë, e pastër dhe dinjitoze nuk e humb mesazhin e vet. Përkundrazi, e ruan atë dhe tregon konsideratë për të gjithë bashkëqytetarët.
Besimi kërkon edhe një ndarje të qartë ndërmjet rolit fetar dhe protagonizmit politik. Më lë shije të hidhur kur disa imamë, gjatë udhëtimeve në vendet e shenjta, përdorin profilet e tyre publike për t’u dalë në mbrojtje udhëheqësve politikë, qofshin ata sauditë, turq apo të cilitdo shtet tjetër. Nuk është detyrë e imamit të bëhet avokat i pushtetit. Nuk është e nevojshme që një udhëheqës politik të marrë mbështetje fetare vetëm pse një imam e viziton vendin e tij apo kryen një udhëtim të shenjtë. Myslimanët në mbarë botën kanë mendime të ndryshme për qeveritë dhe udhëheqësit e tyre. Edhe ata kanë të drejtë të kritikojnë, të vlerësojnë dhe të debatojnë.
Roli i imamit është shumë më i rëndësishëm se kaq. Ai duhet të jetë udhërrëfyes shpirtëror, edukues dhe zë i ndërgjegjes morale. Duhet të flasë për drejtësinë, ndershmërinë, mëshirën, përgjegjësinë dhe dinjitetin njerëzor. Kur një institucion fetar identifikohet tepër me një pushtet politik, rrezikon të humbë pavarësinë morale dhe besimin e atyre që presin prej tij një fjalë të paanshme. Feja nuk duhet të shndërrohet në mburojë për asnjë udhëheqës dhe as në instrument të propagandës shtetërore.
Edhe fjala “mysliman” meriton të kuptohet përtej përdorimit të saj të zakonshëm. Ajo vjen nga arabishtja “muslim” dhe nënkupton njeriun që i dorëzohet Zotit, që përkushtohet ndaj Tij. Termi shfaqet në Kur’an dhe nuk është një shpikje e kohëve të mëvonshme. Në suren El-Bekare, ajeti 128, Ibrahimi dhe Ismaili luten që Zoti t’i bëjë ata të dy të përkushtuar ndaj Tij dhe prej pasardhësve të tyre të nxjerrë një bashkësi të tillë. Kjo na kujton se myslimanizmi nuk është vetëm emër, prejardhje apo shenjë e jashtme e përkatësisë. Ai është një përpjekje e vazhdueshme për ta jetuar besimin me përgjegjësi.
Nuk bëhesh mysliman vetëm duke e shqiptuar një formulë, duke e mbajtur një emër apo duke publikuar një fotografi nga Meka e Medina. Këto mund të jenë shprehje të përkatësisë dhe të përvojës fetare, por nuk e zëvendësojnë sjelljen. Besimi duhet të shihet në mënyrën si sillemi me prindërit, me familjen, me fqinjin, me të varfrin, me njeriun që mendon ndryshe dhe me atë që nuk ka mundësi të na shpërblejë. Nëse lutja nuk na bën më të drejtë, më të përmbajtur dhe më të ndershëm, atëherë duhet të pyesim veten sa e kemi kuptuar mesazhin e saj.
Këto vërejtje nuk i shkruaj për ta njollosur islamin në Ulqin, as për t’ia mohuar dikujt të drejtën të besojë dhe ta praktikojë fenë e vet. I shkruaj pikërisht sepse mendoj se islami në Ulqin meriton më shumë dije, më shumë kulturë fetare, më shumë shqip dhe më pak folklorizëm e protagonizëm politik. Një institucion fetar që e merr seriozisht misionin e vet nuk duhet të frikësohet nga pyetjet e besimtarëve. Përkundrazi, duhet t’i mirëpresë ato dhe t’u përgjigjet me dije, argument dhe maturi.
Besimtari i rëndomtë ka të drejtë të pyesë. Ka të drejtë të kërkojë shpjegim për atë që dëgjon, për atë që i mësohet dhe për mënyrën si administrohen institucionet që përfaqësojnë bashkësinë e tij. Kjo nuk është mungesë respekti ndaj fesë. Është pjesë e përgjegjësisë qytetare dhe shpirtërore. Kritika nuk duhet ngatërruar me armiqësi, sikurse bindja nuk duhet ngatërruar me heshtje. Një bashkësi që nuk pranon asnjë pyetje, me kohë e humb aftësinë për t’u vetëkorrigjuar.
Imam Gazaliu, një prej mendimtarëve më të rëndësishëm të traditës islame, i kushtoi vëmendje të veçantë dijes, qëllimit, vetëkontrollit dhe pastrimit të zemrës. Në veprën e tij, ai e trajton dijen jo si zbukurim të mendjes, por si diçka që duhet të ndikojë në jetën dhe sjelljen e njeriut. Nuk do të ishte e drejtë t’i atribuojmë një citat të drejtpërdrejtë pa burim, por fryma e mendimit të tij na kujton se besimi nuk mund të ndahet nga kërkimi i dijes dhe nga përgjegjësia personale.
Prandaj, pyetja “Quo vadis islami në Ulqin?” nuk është një provokim dhe as një përpjekje për të gjykuar besimin e tjetrit. Është një ftesë për reflektim. A do të mbetemi te shenjat e jashtme, te përsëritja pa kuptim dhe te debatet politike, apo do të investojmë në dije, në edukim, në gjuhën tonë dhe në një kulturë fetare që i përgjigjet kohës, pa e humbur traditën?
Ndoshta duhet të kthehemi te gjërat elementare: te kuptimi i fjalëve që shqiptojmë, te domethënia e lutjeve, te mësimi në gjuhën amtare, te dinjiteti i ezanit dhe te përgjegjësia morale e atyre që flasin në emër të fesë. Sepse një fe që kuptohet më mirë nuk bëhet më e dobët. Një besimtar që pyet nuk është më pak besimtar. Dhe një bashkësi që e pranon kritikën nuk e humb dinjitetin, por fiton mundësinë të përmirësohet.
Në fund, nuk mjafton vetëm të themi se jemi besimtarë. Duhet të dimë çfarë besojmë, pse besojmë dhe si duhet të reflektohet ky besim në jetën tonë. Kjo është, sipas meje, një prej rrugëve më të rëndësishme përpara për islamin në Ulqin.

Të fundit

më të lexuarat