Historia gjuhësore e Greqisë është shumë më e ndërlikuar se miti i një gjuhe të vetme, të pandryshuar dhe të përjetshme greke. Koinea, greqishtja e përbashkët e periudhës helenistike, nuk lindi si gjuhë amtare e çdo popullsie greqishtfolëse. Ajo u zhvillua kryesisht nga dialekti atik, me ndikime nga dialekte të tjera greke, dhe pas Aleksandrit u bë lingua franca e botës helenistike, duke u përhapur nëpër Anadoll, Levant, Egjipt dhe pjesën tjetër të Mesdheut lindor si gjuhë administrate, tregtie, letërsie dhe feje.
Ajo kaloi kufijtë etnikë pikërisht sepse një lingua franca është mjet komunikimi mes popullsish, gjuhët amtare të të cilave mund të jenë të ndryshme. Koinea më pas u shndërrua në greqishten mesjetare të botës bizantine dhe u bë qendrore për administratën bizantine, krishterimin dhe letërsinë.
Por këtu qëndron pika ku mitologjia moderne kombëtare shpesh e projekton të tashmen mbi të kaluarën: Greqia kontinentale nuk ka qenë kurrë gjuhësisht e njëtrajtshme. Vetë greqishtja e lashtë përbëhej nga dialekte të shumta – dorike, eolike, jonike, atike dhe të tjera. Edhe më vonë, harta gjuhësore e Greqisë kontinentale përfshinte komunitete që flisnin arvanitisht (shqip), vllahisht (arumanisht), varietete sllave, cakonisht dhe forma të tjera të së folmes vendase, krahas greqishtes.
Studimi “The Balkan Languages” i Cambridge University Press e thotë këtë shumë qartë: shumica e dialekteve greke moderne rrjedhin nga koinea, por në Greqinë kontinentale një valë tjetër e madhe e zhdukjes së dialekteve filloi pas fundit të sundimit osman, në shekullin XIX. Studimi vëren posaçërisht se pjesa më e madhe e Atikës dhe Greqisë Qendrore ishte fort arvanitishtfolëse.
Ky nuk është thjesht rindërtim teorik. Gjuhëtari Lukas Tsitsipis ka dokumentuar komunitete arvanitase në Spata të Atikës dhe në Kiriaki të Beotisë, historia e të cilave shkon të paktën deri në shekullin XIV. Kalimi i tyre gjuhësor drejt greqishtes u ndikua nga transporti, komunikimi, modernizimi bujqësor dhe urbanizimi, por edhe nga konsolidimi ideologjik i shtetit-komb grek që nga mesi i shekullit XIX, i cili i vuri një vlerë të jashtëzakonshme simbolike gjuhës dhe trashëgimisë greke.
Prania arbërore në Greqi dhe rrënjët e saj janë dokumentuar gjerësisht edhe nga studiues arbëreshë të Italisë. Atë Antonio Bellushi (Bellusci), prift dhe etnograf arbëresh nga Kalabria, kreu kërkime prej dekadash mes arbërorëve dhe arvanitasve, punë e mbledhur në veprat e tij “Ricerche e studi tra gli arberori dell’Ellade” (1994) dhe “Arbërorët-Arvanitë, një popull i padukshëm” (2004). Bashkë me bashkëpunëtorë si Jani Kapareli, Bellushi dokumentoi rreth 695 fshatra me rrënjë arbërore në territorin grek, duke lënë pas një regjistrim të gjerë të gjuhës, këngëve, zakoneve dhe jetës së përditshme të këtyre komuniteteve. Në letërkëmbimet e tij me botën arvanitase, Bellushi punoi edhe me studiues grekë të origjinës arvanitase, mes tyre Aristidh Kolias (Kola).
Vetë Kolias, autor grek me rrënjë arvanitase, botoi në vitin 1983 veprën “Οι Αρβανίτες και η καταγωγή των Ελλήνων” (Arvanitët dhe prejardhja e grekëve), një studim historik, etnografik dhe gjuhësor mbi këtë komunitet. Bashkëpunimi epistolar mes tij dhe Bellushit tregon se çështja arvanitase e Greqisë kurrë nuk mund të konsiderohet një çështje e mbyllur, siç e shprehte vetë Bellushi.
I njëjti model shfaqet edhe gjetkë. Në Thesali dhe Epir, komunitetet vllahe (arumanishtfolëse) kanë qenë historikisht të konsiderueshme. Një studim tjetër i Kembrixhit (Cambridge) vëren se Greqia veriore njihej si “Vllahia e Madhe” në periudhën mesjetare dhe vlerëson rreth 150.000 deri 160.000 vllehë në 154 vendbanime në Epir e Thesali, në fund të shekullit XIX.
Cakonishtja, një pasardhëse e mbijetuar e një varianti të lashtë dorik, tregon një pikë tjetër të rëndësishme: vetë historia gjuhësore greke nuk ka qenë kurrë një vijë e drejtë, e thjeshtë, nga “greqishtja e lashtë” te “greqishtja moderne”.
Pastaj erdhi shteti modern grek, dhe me të, standardizimi gjuhësor. Shekulli XIX nuk trashëgoi një standard të vetëm kombëtar të pakontestuar. Greqia përjetoi një “çështje gjuhësore” (το γλωσσικό ζήτημα) të zgjatur, që përfshinte marrëdhënien mes gjuhës së folur, dhimotikisë dhe katharevusës së arkaizuar qëllimisht. Vetë greqishtja moderne përjetoi diglosi institucionale që nga shekulli XIX deri në vitin 1976, kur dhimotikia u bë më në fund standardi zyrtar.
Kështu, sekuenca historike është shumë më e ndërlikuar se formula: “grekët e lashtë flisnin greqisht, pra të gjithë në Greqinë moderne kanë folur gjithmonë të njëjtën greqishte”. Një sekuencë më e saktë do të ishte: larmi dialektesh greke të lashta, koinea si lingua franca mbiregjionale, greqishtja bizantine, shumëgjuhësia e periudhës osmane, shteti-komb i shekullit XIX, arsimi, urbanizimi dhe standardizimi gjuhësor, dhe në fund zhvendosja masive gjuhësore.
Ky dallim është themelor: një lingua franca nuk është domosdoshmërisht gjuha amtare e gjithkujt që e përdor. Fakti që greqishtja u bë përfundimisht gjuha dominuese dhe e standardizuar e shtetit modern grek nuk e fshin historinë gjuhësore arvanitase-shqiptare, vllahe-arumune, sllave, cakonike dhe të popullsive të tjera që kanë jetuar në atë territor.
Historia nuk bëhet më pak greke duke pranuar këtë ndërlikim. Ajo thjesht bëhet më e ndershme historikisht.