Më 11 shtator 2001, bota u zgjua me një nga tragjeditë më të mëdha të kohëve moderne. Në Nju-Jork u sulmua Qendra Botërore e Tregtisë nga rrjeti terrorist Al-Kaeda. Brenda pak minutash, një ditë e zakonshme u shndërrua në një tmerr që do ta ndryshonte përgjithmonë botën.
Lajmi u përhap me shpejtësi në të gjitha anët e globit. Televizionet transmetonin pamje të frikshme dhe tronditëse: kullat që digjeshin, tymi që mbulonte qiellin, njerëzit që vraponin të tmerruar nëpër rrugët e Nju-Jorkut, lotët e familjarëve dhe, mbi të gjitha, dëshpërimin e mijëra njerëzve që në ato çaste po përjetonin minutat e fundit të jetës.
Në mesin e rreth 3 000 viktimave të kësaj tragjedie ishin edhe shqiptarë. Në mesin e tyre ishin edhe Mon Gjonbalaj nga Plava, si dhe dy bashkëvendës të mi – Rrok Camaj dhe Simon Dedvukaj nga Hoti i Malësisë.
Rrok Camaj – një telefonatë e fundit drejt familjes
Një nga historitë që më ka mbetur thellë në kujtesë është ajo e bashkëvendësit tim Rrok Camaj.
Rroku ndodhej në katet e larta të kullës. Në ato momente të tmerrshme, kur e kishte kuptuar se rreziku ishte i madh dhe se mund të mos dilte më gjallë, ai bëri atë që shumë njerëz nga Malësia e kanë bërë në momentet më të vështira – mendoi familjen. Nga kati i 105-të, ai e telefonoi familjen për t’u dhënë lamtumirën e fundit.
Është e vështirë të përfytyrosh se çfarë ka kaluar ai njeri në ato minuta. Të jesh aq lart, të shohësh zjarrin, tymin, kaosin dhe vdekjen që afrohet, ndërsa në mendje të vijnë fytyrat e njerëzve të tu më të dashur.
Dhe në ato çaste të fundit, larg shtëpisë, larg vendlindjes, mendimi shkon te familja.
Te nëna.
Te babai.
Te fëmijët.
Te gruaja.
Te njerëzit që pret t’i shohësh përsëri, por tashmë e ndien se ndoshta nuk do t’i shohësh më.
Ajo telefonatë nuk ishte thjesht një lamtumirë. Ishte zëri i fundit i një malësori që, përballë vdekjes, mendoi për familjen e tij.
Simon Dedvukaj – një jetë që sapo kishte filluar
Në atë tragjedi humbi jetën edhe bashkëvendësi im Simon Dedvukaj, që rridhte nga familja e njohur e Mark e Kole Mirit.
Simoni ishte i sapomartuar me një nuse shkodrane. Jeta sapo kishte nisur për të. Kishte plane, ëndrra dhe një familje që po ndërtonte. Por mëngjesi i 11 shtatorit ia ndërpreu jetën në mënyrën më të dhimbshme.
Është e rëndë të mendosh se një njeri i sapomartuar, që duhet të mendonte për ditët e ardhshme, për familjen, për shtëpinë dhe jetën e re, u gjend papritur në mes të një tragjedie që nuk e kishte zgjedhur dhe nga e cila nuk mundi të shpëtonte.
Pas tij mbetën lotët e familjes, kujtimet dhe dhimbja e një humbjeje të parakohshme.
Dy traboinas në mesin e viktimave
Për ne, kjo tragjedi kishte një dhimbje edhe më të madhe. Nuk ishin vetëm emra në ekranet e televizorëve. Nuk ishin vetëm numra në listën e viktimave. Ishin Rroku dhe Simoni. Dy burra nga trevat tona. Dy bashkëvendës. Dy jetë që kishin familjet e tyre, kujtimet e tyre dhe njerëzit që i prisnin.
Ishin dy traboinas hotjanë që atë ditë u ndanë përgjithmonë nga familjet dhe vendlindja.
Dhe pas tyre mbetën familjet që duhej të jetonin me pyetjen e dhimbshme: Pse?
Kur e vizitova Nju-Jorkun
Vite më vonë, kur më erdhi rasti të vizitoja Nju Jorkun, kushërirat e mia më pyetën: “Çfarë dëshiron të shohësh në Nju-Jork?”
Për mua përgjigjja ishte e menjëhershme. Ndër shumë vende të famshme që mund të vizitohen në atë qytet, vendi i parë që desha të shihja ishte pikërisht vendi ku kishte ndodhur tragjedia e 11 shtatorit. Desha ta shihja nga afër. Desha ta ndieja atë vend. Desha të qëndroja aty ku dikur kishin qenë dy kullat dhe ku mijëra njerëz kishin përjetuar minutat më të tmerrshme të jetës së tyre. Por, mbi të gjitha, doja të isha aty për Rrokun dhe Simonin. Të qëndroja në atë vend ku dy bashkëvendësit e mi nga Hoti kishin përjetuar ato çaste të fundit.
Kur qëndrova aty, nuk e pashë vetëm si një vend të Nju-Jorkut. Për mua ishte një vend i mbushur me kujtime, me dhimbje dhe me pyetje pa përgjigje.
Mendova për Rrokun, që nga kati i 105-të kërkonte të dëgjonte dhe të dëgjohej edhe një herë nga familja e tij.
Mendova për Simonin, djalin e sapomartuar, që kishte lënë pas një jetë që sapo kishte filluar.
Mendova për familjet e tyre, për lotët e tyre dhe për atë ditë kur pritja për kthimin e njeriut të dashur u kthye në një dhimbje që nuk do të shuhej kurrë.
Një lamtumirë që ende dëgjohet
Malësori, edhe kur largohet larg vendlindjes, e mban familjen me vete. Dhe në çastet e fundit, kur gjithçka tjetër humb rëndësinë, mbetet vetëm familja. Ndoshta kjo është ajo që e bën edhe më të dhimbshme historinë e Rrokut. Ai e pa vdekjen me sy, por mendimi i tij i fundit ishte familja. Një telefonatë. Disa fjalë. Një lamtumirë. Dhe pastaj heshtja.
Sot, pas kaq vitesh, 11 shtatori nuk është vetëm një datë në kalendar. Për shumë familje është një plagë që nuk mbyllet. Për ne, për Hotin dhe për Malësinë, ajo datë mban edhe emrat e Rrok Camajt dhe Simon Dedvukajt.
Dy jetë.
Dy familje.
Dy histori.
Dy emra që nuk duhet të harrohen.
Dhe kur kujtesa na kthen tek ajo ditë, kujtojmë jo vetëm tragjedinë, por edhe dashurinë e njerëzve për familjen, dhimbjen e nënave, grave e fëmijëve, lotët e atyre që pritën dhe nuk i panë më të dashurit e tyre të kthehen. Sepse disa njerëz ikin nga kjo botë, por nuk ikin kurrë nga kujtesa jonë.