Begzad Baliu
(vijon nga numri i kaluar)
c. Studimet demografike, sociale dhe zhvillimore
Blloku i tretë i studimeve përfaqëson dimensionin demografik, social dhe zhvillimor të Anës së Malit, duke e zhvendosur vëmendjen nga historia e largët dhe trashëgimia kulturore drejt proceseve bashkëkohore që po përcaktojnë të tashmen dhe të ardhmen e kësaj treve. Në këtë grup përfshihen studimet e Nail Dragës, Haxhi Shabanit, Eduart Cakës, Jusuf Osmanit, Ylber Dylit dhe Nexhat Avdiut, të cilat, megjithëse të ndryshme për nga objekti dhe metodologjia, bashkohen në një pikë të përbashkët: përpjekjen për të kuptuar transformimet e popullsisë shqiptare të Anës së Malit në kontekstin e zhvillimeve politike, ekonomike dhe shoqërore të dy shekujve të fundit.
Nga pikëpamja metodologjike, këto studime paraqesin një ndërthurje të historisë sociale, demografisë historike, sociologjisë së migrimeve dhe studimeve zhvillimore. Në këtë kuadër, Eduart Caka e vendos fatin e popullsisë shqiptare të rajonit në kontekstin e proceseve ndërkombëtare të shekullit XIX. Teza e tij se “vendimet e Kongresit të Berlinit ndikuan drejtpërdrejt në fatin politik dhe demografik të shqiptarëve në rajon” (Caka, 2026) e zhvendos analizën nga niveli lokal në atë gjeopolitik. Në këtë këndvështrim, historia e Anës së Malit nuk mund të kuptohet jashtë marrëdhënieve ndërkombëtare dhe jashtë politikave të fuqive të mëdha, të cilat ndikuan drejtpërdrejt në strukturën etnike dhe territoriale të hapësirës shqiptare.
Në të njëjtën vijë, studimet e Jusuf Osmanit dhe Nail Dragës trajtojnë proceset migruese dhe transformimet demografike si pjesë të historisë afatgjatë të rajonit. Osmani thekson se “lëvizjet e popullsisë kanë ndryshuar vazhdimisht strukturën etnike dhe sociale të hapësirës” (Osmani, 2026), duke dëshmuar se migrimi nuk është një dukuri e re, por një proces historik i vazhdueshëm. Ndërkaq, Nail Draga vëren se “migrimet bashkëkohore kanë ndikuar ndjeshëm në transformimin e strukturës demografike të Anës së Malit” (Draga, 2026). Të dy autorët e interpretojnë popullsinë jo si kategori statistikore, por si faktor historik, kulturor dhe territorial, që ndikon drejtpërdrejt në organizimin e hapësirës dhe në ruajtjen e identitetit lokal.
Një rëndësi të veçantë marrin studimet e Haxhi Shabanit dhe Ylber Dylit, të cilat trajtojnë raportin ndërmjet identitetit kombëtar dhe shpopullimit. Haxhi Shabani thekson se “ruajtja e identitetit shqiptar mbetet sfida më e madhe në kushtet e ndryshimeve të vazhdueshme demografike” (Shabani, 2026). Kjo tezë e lidh drejtpërdrejt çështjen demografike me atë identitare, duke treguar se ndryshimet numerike të popullsisë kanë pasoja të drejtpërdrejta në ruajtjen e trashëgimisë kulturore dhe të vetëdijes kolektive. Në të njëjtin drejtim, Ylber Dyli argumenton se “depopullimi i zonave kufitare përbën një nga sfidat më serioze të zhvillimit të sotëm” (Dyli, 2026). Në këtë rast, depopullimi nuk interpretohet vetëm si fenomen statistik, por si proces me pasoja të gjera ekonomike, kulturore dhe gjeostrategjike.
Në planin teorik, këto studime e trajtojnë territorin si një organizëm shoqëror në transformim. Nëse studimet historiko-arkeologjike dëshmojnë vazhdimësinë e jetës në këtë hapësirë, studimet demografike tregojnë se kjo vazhdimësi nuk është e garantuar në mënyrë automatike. Përkundrazi, ajo varet nga proceset e migrimit, nga ruajtja e identitetit kulturor dhe nga aftësia e komunitetit për t’u përshtatur me kushtet e reja sociale dhe ekonomike.
Pikërisht në këtë pikë lidhet studimi i Nexhat Avdiut, i cili e orienton diskutimin nga diagnoza e problemeve drejt perspektivave të zhvillimit. Sipas tij, “trashëgimia natyrore dhe kulturore e Anës së Malit përfaqëson një potencial të rëndësishëm për zhvillimin e turizmit të qëndrueshëm” (Avdiu, 2026). Kjo qasje ka rëndësi të veçantë, sepse e sheh trashëgiminë jo vetëm si objekt studimi, por edhe si burim zhvillimi ekonomik dhe social. Në këtë mënyrë, historia, kultura, peizazhi natyror dhe identiteti lokal shndërrohen në faktorë të zhvillimit të ardhshëm të krahinës.
Në tërësi, studimet demografike, sociale dhe zhvillimore e përmbyllin vëllimin me një perspektivë të orientuar drejt së ardhmes. Nëse studimet historike dhe onomastike rindërtojnë kujtesën e hapësirës, këto punime analizojnë sfidat e saj bashkëkohore. Përmes tyre, Ana e Malit paraqitet si një territor që ndodhet në kryqëzimin e dy proceseve: ruajtjes së trashëgimisë historike dhe përballjes me transformimet moderne. Pikërisht ky raport ndërmjet kujtesës dhe zhvillimit përbën një nga mesazhet më të rëndësishme shkencore të gjithë vëllimit.
- Vlerësim i përgjithshëm
Vëllimi “Ana e Malit: nga lashtësia deri sot” përfaqëson një nga botimet më të rëndësishme kolektive të viteve të fundit kushtuar kësaj treve shqiptare të skajit jugor të Malit të Zi. Ai nuk kufizohet në botimin formal të materialeve të një sesioni shkencor, por ndërton një korpus të integruar studimesh, përmes të cilit Ana e Malit paraqitet si një hapësirë me vazhdimësi të gjatë historike, me identitet të qëndrueshëm kulturor dhe me rëndësi të veçantë në historinë e rajonit të Ulqinit dhe të pellgut të Shkodrës. Në këtë aspekt, vëllimi tejkalon karakterin lokal dhe fiton vlerë të përgjithshme albanologjike.
Vlera e parë e këtij botimi qëndron në karakterin e tij ndërdisiplinor. Në të bashkëjetojnë kërkimet arkeologjike të Gëzim Hoxhës, Anton Lulgjurajt, Helidon Sokolit, Gazmend Çitakut dhe Sami Flamurit; studimet historike të Bajram Xhafës, Romeo Gurakuqit dhe Eduart Cakës; analizat onomastike dhe etnolinguistike të Iljaz Rexhës dhe Begzad Baliut; si dhe hulumtimet demografike, sociologjike e zhvillimore të Nail Dragës, Haxhi Shabanit, Jusuf Osmanit, Ylber Dylit dhe Nexhat Avdiut. Kjo ndërthurje disiplinash krijon një model kërkimi që e trajton territorin si një sistem kompleks, ku historia, gjuha, kultura dhe shoqëria interpretohen në mënyrë të ndërlidhur.
Vlera e dytë lidhet me shtrirjen e gjerë kronologjike të studimeve. Pak botime arrijnë të mbulojnë në mënyrë kaq koherente periudha që fillojnë me gjurmët prehistorike dhe përfundojnë me proceset e shpopullimit dhe të migrimit në fillim të shekullit XXI. Në këtë mënyrë, vëllimi krijon një narrativë të vazhdueshme historike, ku Ana e Malit shihet si një hapësirë e banuar dhe e organizuar pandërprerë gjatë periudhave ilire, romake, mesjetare, osmane dhe moderne. Kjo vazhdimësi paraqet një nga rezultatet më të rëndësishme shkencore të botimit.
Vlera e tretë qëndron në dokumentimin e vazhdimësisë shqiptare të kësaj treve. Studimet e Iljaz Rexhës mbi defterët osmanë, analizat onomastike të Begzad Baliut, si dhe trajtimet historike e etnografike të autorëve të tjerë, ofrojnë dëshmi të rëndësishme për praninë e pandërprerë të popullsisë shqiptare dhe për ruajtjen e identitetit të saj kulturor. Në këtë aspekt, vëllimi nuk ndërton narrativa ideologjike, por mbështetet në dokumente historike, materiale arkeologjike, dëshmi onomastike dhe burime etnografike, duke e bërë argumentimin më të qëndrueshëm shkencërisht.
Vlera e katërt lidhet me bazën e gjerë dokumentare mbi të cilën mbështeten studimet. Në punimet e këtij vëllimi përdoren materiale arkeologjike, burime mesjetare latine, dokumente kishtare, defterë osmanë, mbishkrime epigrafike, dëshmi etnografike, tradita gojore dhe të dhëna statistikore bashkëkohore. Kjo shumësi burimesh krijon mundësinë e verifikimit ndërdisiplinor të përfundimeve dhe rrit nivelin e besueshmërisë së rezultateve. Veçanërisht i rëndësishëm është kombinimi i burimeve historike me të dhënat onomastike dhe demografike, që lejon rindërtimin më të plotë të historisë së trevës.
Vlera e pestë qëndron në rolin e studiuesve të lidhur drejtpërdrejt me rajonin. Një pjesë e konsiderueshme e autorëve janë njohës të terrenit, të traditës lokale dhe të dokumentacionit rajonal. Kjo lidhje e drejtpërdrejtë me objektin e studimit u jep punimeve një bazë të fortë empirike dhe një shkallë të lartë autenticiteti. Në shumë raste, rezultatet e paraqitura janë produkt i hulumtimeve të gjata në terren, i konsultimit të burimeve lokale dhe i njohjes së drejtpërdrejtë të realitetit historik e kulturor të Anës së Malit.
Vlera e gjashtë lidhet me mënyrën se si konceptohet vetë Ana e Malit. Në shumicën e studimeve ajo nuk trajtohet si një krahinë periferike, por si një nyje historike dhe kulturore ndërmjet Ulqinit, Shkodrës, Krajës, Bunës dhe pellgut të liqenit të Shkodrës. Kjo e vendos trevën në rrjedhat më të gjera të historisë së Adriatikut Jugor dhe të Ballkanit Perëndimor. Pikërisht ky këndvështrim e nxjerr Anën e Malit nga kufijtë e një historie lokale dhe e integron atë në proceset rajonale të zhvillimit politik, ekonomik dhe kulturor.
Së fundi, vëllimi ka një rëndësi të veçantë programore për kërkimet e ardhshme. Shumë prej studimeve nuk japin vetëm rezultate përfundimtare, por hapin probleme të reja shkencore dhe sugjerojnë drejtime të reja hulumtimi. Arkeologjia e Shasit, dokumentacioni osman i nahijes së Bunës, sistemi toponimik i Anës së Malit, proceset migruese dhe transformimet demografike mbeten fusha që kërkojnë studime të veçanta monografike. Për këtë arsye, vëllimi duhet parë jo vetëm si një përmbledhje studimesh, por si një platformë kërkimore që krijon bazat për një histori, onomastikë, etnologji dhe demografi më të plotë të Anës së Malit në të ardhmen. - Përfundim
Vëllimi “Ana e Malit: nga lashtësia deri sot” dëshmon në mënyrë bindëse se Ana e Malit përfaqëson një nga hapësirat më të rëndësishme historike, kulturore dhe gjuhësore të shqiptarisë në Mal të Zi, me një trashëgimi shumë më të pasur sesa është pasqyruar deri më sot në historiografinë, etnologjinë dhe albanologjinë shqiptare. Përmes një korpusi të gjerë studimesh, të mbështetura në materiale arkeologjike, dokumente historike, dëshmi onomastike, burime demografike dhe analiza etnokulturore, vëllimi arrin të rindërtojë një tablo të gjerë të zhvillimit historik të kësaj treve, duke e rikthyer atë në qendër të interesimit shkencor. Në këtë mënyrë, Ana e Malit paraqitet jo si një periferi historike, por si një hapësirë me rol të rëndësishëm në proceset politike, kulturore dhe shoqërore të rajonit të Adriatikut Jugor dhe të Ballkanit Perëndimor.
Nga aspekti metodologjik, libri përfaqëson një model të suksesshëm të kërkimit ndërdisiplinor. Kumtesat e përfshira dëshmojnë se vetëm përmes ndërthurjes së arkeologjisë, historisë, onomastikës, gjuhësisë historike, etnologjisë, antropologjisë kulturore dhe demografisë mund të ndërtohet një pasqyrë e plotë e evolucionit të një hapësire historike. Në këtë kuptim, vëllimi ka vlerë jo vetëm për rezultatet konkrete që sjell, por edhe për metodën kërkimore që propozon. Ai demonstron se territori, popullsia, gjuha dhe kultura nuk mund të studiohen si kategori të ndara, por si pjesë të një sistemi të ndërlidhur historik dhe kulturor. Pikërisht kjo qasje e integruar përbën një nga arritjet më të rëndësishme shkencore të botimit.
Në tërësi, “Ana e Malit: nga lashtësia deri sot” duhet të konsiderohet si një pikë referimi për studimet e ardhshme mbi Ulqinin, Shasin, Krajën, Bunën dhe hapësirat e tjera shqiptare në Mal të Zi. Njëkohësisht, ai paraqet një model të rëndësishëm për studimin monografik të krahinave etnokulturore shqiptare, duke dëshmuar se kërkimi shkencor i mbështetur në dokumentacion të gjerë, në analizë kritike dhe në bashkëpunim ndërdisiplinor mund të prodhojë rezultate me vlerë të qëndrueshme për albanologjinë. Për këtë arsye, ky vëllim nuk duhet parë vetëm si një përmbledhje kumtesash shkencore, por si një kontribut i rëndësishëm në ndërtimin e historisë kulturore dhe shkencore të Anës së Malit dhe të hapësirës shqiptare në tërësi.
(Fund)