Ana e Malitnë pasqyrëne kërkimeve bashkëkohore

Begzad Baliu

1. Hyrje
   Vëllimi “Ana e Malit: nga lashtësia deri sot” është rezultat i sesionit shkencor të organizuar nga Shoqata “Ora” në Ulqin, më 12 prill 2025 dhe përfaqëson një nga përpjekjet më të rëndësishme kolektive të viteve të fundit për studimin e historisë, kulturës, gjuhës, trashëgimisë materiale e shpirtërore dhe zhvillimeve bashkëkohore të Anës së Malit. Duke bashkuar studiues nga Mali i Zi, Kosova dhe Shqipëria, të profilizuar në fusha të ndryshme të kërkimit shkencor, ky botim ndërton një panoramë të gjerë dhe të shumanshme të një treve që zë një vend të veçantë në historinë dhe kulturën shqiptare. Nëpërmjet qasjeve arkeologjike, historike, onomastike, etnolinguistike, demografike, antropologjike dhe zhvillimore, vëllimi e paraqet Anën e Malit si një hapësirë me vazhdimësi të gjatë historike dhe me identitet të konsoliduar kulturor, duke dëshmuar se studimi i saj nuk ka vlerë vetëm lokale apo rajonale, por edhe të gjerë albanologjike e ballkanologjike. Si i tillë, ky botim përfaqëson një sintezë të rëndësishme shkencore mbi të kaluarën dhe të tashmen e Anës së Malit, ndërsa njëkohësisht krijon një bazë të re dokumentare dhe metodologjike për kërkimet e ardhshme mbi historinë, gjuhën dhe kulturën e kësaj treve shqiptare.
2. Autorët dhe tekstet e botuara në këtë vëllim
   Në këtë vëllim janë përfshirë studiues nga Mali i Zi, Kosova dhe Shqipëria, të cilët e trajtojnë Anën e Malit nga perspektiva të ndryshme shkencore. Akademik Gëzim Hoxha ndalet te kontributi i Skënder Anamalit në studimin e periudhës romake dhe të trashëgimisë arkeologjike shqiptare. Anton Lulgjuraj sjell një pasqyrë të trashëgimisë prehistorike të Ulqinit dhe të hapësirës përreth tij. Helidon Sokoli paraqet rezultatet e kërkimeve arkeologjike në zonën e Bunës, duke ndriçuar rëndësinë e saj në periudha të ndryshme historike.
   Në fushën e historisë dhe onomastikës, Iljaz Rexha analizon të dhënat onomastike dhe demografike të Anës së Malit dhe të Krajës sipas dokumentacionit osman, ndërsa Begzad Baliu trajton sistemin toponimik të Anës së Malit dhe vlerën e tij për historinë e vendbanimeve dhe të gjuhës shqipe. Gazmend Çitaku shqyrton gjurmët neolitike të kësaj treve, kurse Sami Flamuri paraqet të dhëna të reja mbi kërkimet dhe zbulimet në qytetin mesjetar të Shasit.
   Një grup studimesh i kushtohet historisë politike dhe shoqërore të krahinës. Bajram Xhafa analizon agresionin malazez të viteve 1912-1913 dhe pasojat e tij për popullsinë shqiptare. Romeo Gurakuqi trajton çështjen e integrimit administrativ të trojeve shqiptare gjatë vitit 1941, ndërsa Eduart Caka ndalet te gjendja e popullsisë shqiptare në periudhën e Kongresit të Berlinit.
   Problematikat demografike dhe migruese zënë një vend të rëndësishëm në vëllim. Nail Draga studion proceset migruese dhe ndikimin e tyre në strukturën e popullsisë. Haxhi Shabani analizon identitetin shqiptar dhe sfidat demografike të krahinës. Jusuf Osmani trajton shpërnguljet e popullsisë malazeze, ndërsa Ylber Dyli shqyrton fenomenin e depopullimit në hapësirën ndërkufitare shqiptaro-malazeze.
   Në rrafshin kulturor dhe etnologjik, Hajrudin S. Muja merret me etnosin shqiptar të Anës së Malit dhe tiparet e tij historike e kulturore. Ali Bardhi analizon mbishkrimet arabo-osmane si pjesë të trashëgimisë dokumentare të krahinës. Ismet Kallaba paraqet një vështrim mbi profilin publicistik dhe kulturor të Basri Çapriqit, një prej personaliteteve të rëndësishme të jetës intelektuale shqiptare në Mal të Zi.
   Vëllimi përmbyllet me studime që e shikojnë të ardhmen e krahinës. Nexhat Avdiu trajton potencialin turistik të Anës së Malit dhe mundësitë e zhvillimit të qëndrueshëm, duke e vendosur trashëgiminë natyrore dhe kulturore në funksion të zhvillimit ekonomik të rajonit. Në tërësi, punimet e përfshira krijojnë një panoramë të gjerë dhe shumëdisiplinore të historisë, kulturës, gjuhës dhe jetës shoqërore të Anës së Malit.
4. Tipologjia e fushave të studimeve të përfshira në vëllim
   a. Studimet historiko-arkeologjike
   Një nga shtyllat më të rëndësishme të vëllimit “Ana e Malit: nga lashtësia deri sot” përfaqësohet nga studimet historiko-arkeologjike, të cilat ndërtojnë bazën empirike dhe dokumentare për interpretimin e zhvillimit afatgjatë të kësaj treve. Në tërësinë e tyre, kumtesat e Gëzim Hoxhës, Anton Lulgjurajt, Helidon Sokolit, Gazmend Çitakut dhe Sami Flamurit krijojnë një model kërkimi me karakter diakronik, në të cilin hapësira e Anës së Malit lexohet si një sistem historik me vazhdimësi të pandërprerë, që nga periudhat prehistorike deri në kohën moderne. Ajo që i bashkon këto studime nuk është vetëm objekti i përbashkët gjeografik, por edhe qasja metodologjike, sipas së cilës territori trajtohet si një strukturë kulturore e shtresëzuar, ku çdo periudhë historike lë gjurmët e veta në peizazhin material dhe në kujtesën historike të vendit.
   Në këtë kuadër, studimi i Gëzim Hoxhës për figurën e Skënder Anamalit ka një rëndësi të veçantë historiografike dhe epistemologjike. Duke e cilësuar Anamalin si “një nga themeluesit e kërkimeve arkeologjike shqiptare për periudhën romake në hapësirën iliro-shqiptare” (Hoxha, 2026), autori nuk paraqet vetëm profilin shkencor të një studiuesi, por edhe historinë e formimit të dijes arkeologjike shqiptare. Në këtë mënyrë, historia e Anës së Malit lidhet me historinë e vetë kërkimit shkencor, ndërsa arkeologjia paraqitet si një instrument themelor për rindërtimin e së kaluarës historike të rajonit.
   Një perspektivë më të hershme kronologjike ofrojnë studimet e Anton Lulgjurajt dhe Gazmend Çitakut. Teza e Lulgjurajt se “trashëgimia prehistorike e Ulqinit dhe e rrethinës së tij dëshmon një vazhdimësi të hershme të jetës njerëzore në bregdetin jugor të Adriatikut” (Lulgjuraj, 2026) e vendos Anën e Malit në rrjedhat e qytetërimit prehistorik të Adriatikut Jugor. Në të njëjtën linjë, Gazmend Çitaku vëren se “gjurmët neolitike të rajonit dëshmojnë për përfshirjen e kësaj hapësire në proceset e hershme të neolitizimit të Adriatikut” (Çitaku, 2026). Të dy këto studime e interpretojnë territorin si pjesë të një sistemi më të gjerë kulturor ballkanik dhe adriatik, duke dëshmuar se zhvillimet e Anës së Malit nuk kanë qenë të izoluara, por të integruara në proceset e mëdha të qytetërimit rajonal.
   Një dimension tjetër të rëndësishëm sjell studimi i Helidon Sokolit, i cili e interpreton Bunën jo si kufi natyror, por si hapësirë komunikimi dhe ndërveprimi. Sipas tij, “lugina e Bunës ka funksionuar si korridor i rëndësishëm komunikimi dhe shkëmbimi kulturor që nga periudhat më të hershme historike” (Sokoli, 2026). Ky interpretim e zhvendos vëmendjen nga koncepti tradicional i kufirit drejt konceptit të korridorit kulturor, duke treguar se lumenjtë dhe rrugët ujore kanë luajtur rol vendimtar në qarkullimin e njerëzve, mallrave dhe ideve.
   Kulmi i kësaj paradigme të vazhdimësisë historike paraqitet në studimin e Sami Flamurit për Shasin. Duke e cilësuar Shasin si “një nga qendrat më të rëndësishme urbane dhe kishtare të Mesjetës në bregdetin lindor të Adriatikut” (Flamuri, 2026), autori e vendos këtë qytet në qendër të historisë mesjetare të rajonit. Në këtë rast, Shasi nuk paraqitet vetëm si lokalitet arkeologjik, por si nyje e rëndësishme e organizimit urban, religjioz dhe kulturor të hapësirës shqiptare mesjetare. Ky interpretim mbështetet edhe nga burimet historike të njohura, përfshirë dëshmitë e Illyricum Sacrum të Daniele Farlatit, ku Suacium përmendet si qendër ipeshkvnore me rëndësi të veçantë në organizimin kishtar të rajonit.
   Në planin teorik, këto studime ndërtojnë një koncept të përbashkët të vazhdimësisë historike. Nga neoliti te periudha romake, nga qytetet mesjetare te transformimet e mëvonshme osmane, Ana e Malit del si një hapësirë me identitet të qëndrueshëm historik dhe kulturor. Kjo vazhdimësi nuk argumentohet vetëm përmes gjetjeve arkeologjike, por përmes ndërlidhjes së tyre me dokumentacionin historik, me organizimin territorial dhe me zhvillimet shoqërore të rajonit.
   Në tërësi, studimet historiko-arkeologjike të këtij vëllimi krijojnë një paradigmë kërkimore të mbështetur në konceptet e vazhdimësisë, stratifikimit kulturor dhe organizimit territorial. Përmes tyre, Ana e Malit paraqitet jo si një hapësirë periferike e historisë shqiptare, por si një zonë me rëndësi të veçantë për kuptimin e proceseve historike që kanë formësuar bregdetin jugor të Adriatikut dhe hapësirën shqiptare në përgjithësi.

b. Studimet gjuhësore, onomastike dhe etnokulturore
Një ndër kontributet më origjinale dhe metodologjikisht më të rëndësishme të këtij vëllimi përfaqësohet nga studimet gjuhësore, onomastike dhe etnokulturore, të cilat e zhvendosin vëmendjen nga historia materiale drejt historisë së ruajtur në gjuhë, dokument dhe kujtesë kulturore. Në këto studime, Ana e Malit nuk paraqitet vetëm si një territor gjeografik, por si një hapësirë e koduar në sistemin e emërtimeve, në dokumentacionin historik dhe në traditat kulturore të popullsisë së saj. Pikërisht për këtë arsye, punimet e Iljaz Rexhës, Begzad Baliut, Ali Bardhit dhe Hajrudin Mujës përbëjnë një bosht të rëndësishëm interpretues të vëllimit, sepse ato krijojnë një urë ndërmjet historisë, gjuhësisë dhe antropologjisë kulturore.
Studimi i Iljaz Rexhës mbështetet në analizën e dokumentacionit osman të shekujve XV-XVI dhe e trajton materialin onomastik si burim historik të dorës së parë. Teza qendrore e autorit përmblidhet në konstatimin se “defterët osmanë të shekujve XV-XVI përbëjnë një burim të dorës së parë për historinë demografike dhe onomastike të Anës së Malit” (Rexha, 2026). Rëndësia e këtij studimi qëndron në faktin se antroponimia dhe toponimia nuk trajtohen si inventar emrash, por si dëshmi të strukturës etnike dhe territoriale të popullsisë. Në këtë mënyrë, emri i vendbanimit, emri personal dhe organizimi administrativ i nahijeve shndërrohen në tregues të vazhdimësisë historike shqiptare. Metodologjikisht, kjo qasje lidhet drejtpërdrejt me traditën albanologjike të Eqrem Çabejt, Idriz Ajetit dhe David Lukës, për të cilët emri është një dokument historik po aq i rëndësishëm sa edhe burimet narrative ose arkivore.
Në të njëjtën vijë teorike vendoset studimi i Begzad Baliut, i cili e interpreton sistemin toponimik të Anës së Malit si një strukturë të ndërtuar mbi disa shtresa historike dhe gjuhësore. Sipas autorit, “toponimia e Anës së Malit paraqet një sistem poligjenetik dhe shumështresor, ku ruhen gjurmë të vazhdimësisë historike dhe të kontakteve gjuhësore” (Baliu, 2026). Në këtë këndvështrim, toponimia konceptualizohet si fossilia linguistica, si një arkiv i gjallë i historisë së gjuhës dhe i zhvillimeve territoriale. Njësi të tilla si Shas, Katërkollë, Krythë, Sukubinë, Kosiq apo Megjureç interpretohen si bartëse të shtresave të ndryshme historike, ku ndërthuren substrati vendas shqiptar, ndikimet sllave dhe proceset e mëvonshme të adaptimit gjuhësor. Kjo qasje e vendos Anën e Malit në qendër të debatit mbi vazhdimësinë historike të popullsisë dhe mbi stratigrafinë onomastike të hapësirës shqiptare veriperëndimore.
Një dimension tjetër i rëndësishëm i vëllimit paraqitet në studimin e Ali Bardhit mbi mbishkrimet arabo-osmane. Autori vëren se “mbishkrimet arabo-osmane përbëjnë një pjesë të rëndësishme të kujtesës historike dhe kulturore të krahinës” (Bardhi, 2026). Këto mbishkrime interpretohen jo vetëm si dëshmi epigrafike, por edhe si tregues të zhvillimit të kulturës së shkruar, të organizimit religjioz dhe të komunikimit kulturor në periudhën osmane. Në këtë mënyrë, dokumenti epigrafik shndërrohet në një burim që ndriçon marrëdhëniet ndërmjet identitetit lokal dhe rrjedhave më të gjera kulturore të kohës.
Studimi i Hajrudin S. Mujës e zgjeron më tej këtë perspektivë drejt antropologjisë kulturore dhe etnologjisë. Sipas tij, “identiteti etnokulturor i Anës së Malit është formuar në një proces të gjatë bashkëveprimi ndërmjet traditës, historisë dhe vetëdijes kolektive” (Muja, 2026). Në këtë rast, objekti i studimit nuk është më emri apo dokumenti, por vetë komuniteti dhe mënyra se si ai e ka ruajtur identitetin e tij historik. Krahina paraqitet si një hapësirë ku kujtesa kolektive, tradita religjioze, zakonet dhe përkatësia etnike kanë vepruar së bashku në ndërtimin e identitetit lokal.
Në planin teorik, këto katër studime ndërtojnë një model të integruar interpretimi. Nëse Rexha e lexon historinë përmes dokumentit osman, Baliu përmes sistemit toponimik, Bardhi përmes mbishkrimeve dhe Muja përmes traditës kulturore, të gjithë arrijnë në një përfundim të përbashkët: Ana e Malit përfaqëson një hapësirë të vazhdimësisë historike dhe kulturore shqiptare. Në këtë kuptim, gjuha, dokumenti, epigrafia dhe kultura nuk paraqiten si fusha të ndara, por si forma komplementare të ruajtjes së kujtesës kolektive.
Pikërisht kjo ndërthurje e onomastikës, historisë kulturore, dokumentit arkivor dhe antropologjisë e bën këtë grup studimesh një nga pjesët më të rëndësishme të vëllimit. Përmes tyre, Ana e Malit paraqitet si një laborator i gjallë i historisë shqiptare, ku emrat, dokumentet dhe traditat vazhdojnë të ruajnë gjurmët e proceseve të gjata historike dhe të identitetit kulturor të banorëve të saj.

(vazhdon)