Vuksanlekaj është fshat i Hotit në komunën e Tuzit, në rrugën kryesore që e lidh Podgoricën me Shkodrën. Brenda dhe përreth varrezave të tij katolike ruhet një prej ansambleve më të veçanta të artit funerar në hapësirën shqiptare të Malësisë: gurë varresh monumentalë, të punuar me një repertor të pasur motivesh dekorative dhe figurative. Përmasat, format dhe dendësia e zbukurimeve e dallojnë vendin nga varrezat e zakonshme të trevës.
Për numrin e monumenteve qarkullojnë vlerësime të ndryshme. Përshkrimet publike flasin shpesh për rreth tridhjetë varre të veçanta, ndërsa literatura e cituar nga studiuesit përmend edhe një numër më të madh shtyllash e gurësh më të vjetër. Mospërputhja nuk duhet fshehur: ajo tregon nevojën për një inventar të ri, të saktë e të hapur për publikun, ku çdo gur të fotografohet, të matet dhe të regjistrohet veçmas.
Monumentet janë të punuara në gur: disa në formë shtyllash të ngritura, të tjera me pllaka e elemente të kombinuara. Në sipërfaqet e tyre shihen motive gjeometrike, bimore, shtazore dhe antropomorfe. Në disa raste gdhendja vazhdon në më shumë se një faqe dhe guri duket më shumë si skulpturë e vogël funerale sesa si shenjë varri.
Varrezat nuk janë një vend i braktisur. Fshati kishte 267 banorë në regjistrimin e vitit 2011 dhe 368 në atë të vitit 2023, dhe gurët qëndrojnë brenda varrezave që bashkësia vazhdon t’i përdorë. Çdo diskutim për mbrojtjen e tyre duhet nisur nga ky fakt.
Ikonografia dhe kujtesa historike
Repertori ikonografik i Vuksanlekajve përfshin kryqe të formave të ndryshme, rozeta, yje, gjysmëhëna, rrathë koncentrikë, trekëndësha, rombe, motive në trajtë lulesh e pemësh, si dhe figura gjarpërinjsh e shpendësh. Veçanërisht mbresëlënëse janë paraqitjet njerëzore: figura mashkullore të skalitura në reliev, portrete me tipare të dallueshme, pjesë të veshjes popullore dhe një kompozim ku paraqiten një i rritur dhe një fëmijë.
Këto pamje vlejnë jo vetëm për historinë e artit popullor, por edhe për etnografinë. Ato japin të dhëna për veshjen, statusin shoqëror, armët, veglat dhe mënyrën se si bashkësia e përfytyronte të ndjerin. Pa epitafe, figura dhe ornamenti bëhen burime të rralla për të kuptuar botën e njerëzve që i porositën gurët dhe të mjeshtërve që i gdhendën.
Në këtë kuptim, varrezat e Vuksanlekajve janë një arkiv pa letër. Aty ku mungojnë emrat dhe datat, flasin format, përmasat, vijat e gdhendjes dhe zgjedhja e simboleve. Por ky alfabet pamor duhet lexuar me kujdes: i njëjti motiv mund të ketë kuptime të ndryshme në periudha dhe bashkësi të ndryshme, dhe ngjashmëria me një simbol të lashtë nuk provon vazhdimësi të pandërprerë të kuptimit.
Studimet, datimi dhe interpretimi
Albanologu Robert Elsie (1950-2017) e përfshiu varrezën katolike të Vuksanlekajve në shkrimin e tij mbi varret tradicionale shqiptare, të ribotuar e të përmbledhur në “Koha” më 25 shtator 2017, me titullin “Edhe varrezat flasin shqip”. Elsie vëren se monumentet e vjetra funerare shqiptare janë të rralla dhe e lidh këtë me shkatërrimet e përsëritura, me ndryshimet historike dhe me praktikat e varrimit që, në traditën islame, përgjithësisht nuk e kanë nxitur përdorimin e gurëve të mëdhenj e të zbukuruar.
Varret më të punuara, sipas tij, i përkasin shqiptarëve katolikë e ortodoksë, ku kryqet dhe simbolet e tjera të krishtera bashkëjetojnë me motive të artit popullor. Në varrezat katolike të Malësisë së Veriut ai përmend diellin, hënën, yjet, zogjtë dhe gjarpërinjtë, të gdhendur në gurë e në kryqe druri. Varre të tilla ruhen ende në Shalë, Kelmend, Hot, Grudë dhe Triepsh, por janë bërë të rralla. Vuksanlekajn ai e quan një përjashtim të habitshëm.
Për moshën e gurëve Elsie është i kujdesshëm: ata mund të jenë të gjysmës së dytë të shekullit XIX ose të fillimit të shekullit XX, ndërsa motivet e artit popullor që mbartin janë shumë më të vjetra. Dallimi është thelbësor: lashtësia e një motivi nuk është lashtësia e gurit ku ai është gdhendur.
Studimi themelor për nekropolin mbetet ai i Shefik Beshlagiqit, njohësit të monumenteve mesjetare dhe autorit të katalogut “Stećci. Kataloško-topografski pregled” (1971) e të monografisë “Stećci – kultura i umjetnost” (1982). Ai i vizitoi Vuksanlekajt më 1967 dhe rezultatet i botoi në punimin “Stari malisorski nadgrobni spomenici u Vuksan Lekiću”, në Glasnik Muzeja Kosova i Metohije, vëllimi X, Prishtinë, 1970, ff. 363-386.
Sipas përmbledhjes së analizës së tij nga Mirash Martinoviq, e botuar në “Vijesti”, më 13 qershor 2020, Beshlagiq i vendoste monumentet në fund të shekullit XVII dhe përgjatë shekullit XVIII. Ai e mbështeste vlerësimin te forma, teknika e punimit dhe simbolika, me kryqin si motiv të shpeshtë, por pranonte se disa motive, si dielli, hëna, yjet, rrethi, pema, gjarpri dhe shpendi, mund të kenë rrënjë më të hershme. Datimi i tij dhe ai i Elsie-t ndahen të paktën nga gjysmë shekulli, çka tregon se çështja e moshës nuk është mbyllur.
Beshlagiq i krahasonte gurët e Vuksanlekajve me traditën e steqakëve dhe i shihte si një zhvillim të vonë të kësaj kulture monumentale. Rëndësi të veçantë u jepte paraqitjeve figurative: gjarpërinjve të stilizuar, shpendëve që i ngjanin gjelave dhe figurave njerëzore ku vetë shtylla shndërrohej në trupin e të paraqiturit. Në disa gurë dalloheshin koka, busti, duart e vendosura pranë brezit dhe pjesë të veshjes.
Një nga përshkrimet e tij më tërheqëse lidhet me një gur ku pjesa e sipërme paraqet kokën e një burri të moshuar me mustaqe, ndërsa në pjesën tjetër është skalitur figura e një fëmije me veshje të shkurtër. Ai e shihte këtë si dëshmi të një mjeshtërie skulpturore të zhvilluar, ku gdhendësi nuk kufizohej tek ornamenti, por krijonte kompozime me karakter të mirëfilltë figurativ.
Kontribut tjetër i rëndësishëm është punimi i Aleksandar Berkuljanit “Zaboravljeni – između nagađanja i nemara”, botuar në Glasnik Narodnog muzeja Crne Gore, vëllimi VIII, 2011. Berkuljani ndalet te mungesa e mbishkrimeve dhe te vështirësia për të përcaktuar me siguri përkatësinë dhe orientimin shpirtëror të njerëzve të varrosur aty.
Ai përshkruan yje, rozeta, gjysmëhëna, kryqe të formave të ndryshme, gjarpërinj, shpata, rrathë koncentrikë, trekëndësha, rombe dhe motive që mund të lexohen si zambakë, palma apo pemë të tjera. Përmend edhe figura mashkullore, figura me aureolë, një grua të mbuluar me vello dhe fëmijën, si dhe një motiv të veçantë në trajtë shkopi baritor me gjarpërinj.
Berkuljani sjell edhe dëshmi gojore të banorëve, sipas të cilave nekropoli ka qenë aty para ardhjes së paraardhësve të tyre në këtë zonë, rreth tre shekuj më parë. Ai vëren gjithashtu se pjesë ornamentesh janë ripërdorur në ndërtime të tjera, ndër to në objektin e njohur si Tablja. Kjo e bën më urgjent dokumentimin e gurëve dhe të elementeve që mund të jenë zhvendosur.
Përfundimi i Berkuljanit është metodologjikisht i rëndësishëm: pa epitafe dhe pa të dhëna të sigurta arkeologjike, nuk mund të thuhet me bindje kujt i përkiste nekropoli apo çfarë besimi të saktë përfaqësonte secili motiv. Pikërisht kjo pasiguri e bën studimin më të domosdoshëm, jo më pak të vlefshëm.
Në shkrimet popullore për Vuksanlekajt bëhet shpesh lidhja e simboleve të varreve me trashëgiminë ilire dhe me fisin e lashtë të labeatëve. Kjo lidhje ka një bazë më të gjerë krahasuese: dielli, hëna, gjarpri, shpendët dhe motivet gjeometrike njihen në artin e lashtë të Ballkanit dhe të Mesdheut, ndërsa arti dekorativ i epokës së bronzit dhe i hekurit në kulturat e Matit, Glasinacit dhe Devollit dëshmon përdorimin e një repertori të pasur gjeometrik e zoomorf.
Megjithatë, një paralele ikonografike nuk është provë e drejtpërdrejtë historike. Një gjarpër i gdhendur në një varr të shekullit XVIII nuk dëshmon vetvetiu se gdhendësi po përsëriste një rit ilir të epokës së hekurit. Po kështu, një rozetë me katër petale nuk mund të shpallet automatikisht simbol etnik i një populli të vetëm. Motive të tilla kanë qarkulluar ndër shekuj, kanë marrë kuptime të reja dhe janë përshtatur nga tradita të ndryshme fetare e artistike.
Në materialin që qarkullon për Vuksanlekajt citohen edhe interpretime të Ilmi Veliut dhe Fahri Xharës, të cilët i lexojnë disa motive si dëshmi të vazhdimësisë pellazgo-ilire dhe të identitetit shqiptar. Këto interpretime janë pjesë e debatit publik dhe meritojnë të dokumentohen si të tilla, por nuk duhet të paraqiten si përfundime arkeologjike të konsoliduara. Një vlerësim shkencor kërkon krahasime të datuara, kontekst stratigrafik, analizë të teknikës së gdhendjes dhe studim të historisë së simboleve në rajon.
Kjo qasje nuk e zbeh karakterin shqiptar të trashëgimisë së Vuksanlekajve. Përkundrazi, e vendos atë mbi një bazë më të fortë: monumentet janë pjesë e historisë së një bashkësie shqiptare të Hotit, e ruajtur në një mjedis të gjallë katolik dhe malësor. Identiteti historik i vendit nuk ka nevojë për pretendime të pambështetura që të jetë i rëndësishëm.
Historia lokale e Vuksanlekajve nuk ndahet nga ajo e Hotit dhe e Malësisë së Madhe. Pas pushtimit malazez, Hoti mbeti i ndarë nga viti 1913 mes Malit të Zi dhe Shqipërisë, dhe Vuksanlekaj mbeti në anën malazeze, si Traboini, Arza, Helmica e Shkalla. Fushata ushtarake dhe aneksimi i vitit 1913 shkaktuan dallgë refugjatësh; më 1932 disa familje nga Traboini themeluan afër Shkodrës Hotin e Ri. Kufiri e ndau trevën, por nuk e ndërpreu kujtesën e përbashkët, lidhjet farefisnore, gjuhën dhe traditat. Nekropoli është dëshmi e kësaj bote historike, ku format e shprehjes fetare dhe artistike u zhvilluan në rrethana të veçanta.
Në vitin 2015, Mit’hat Dibra, Ilir Bala dhe Naim Laçej botuan librin fotografik e studimor “Dëshmi monumentale në Vuksanlekaj” (Tiranë: Mediaprint), në shqip, anglisht dhe malazezisht. Libri trajton vendbanimin, ritet mortore, të dhënat etnografike dhe simbolikën e varreve, me material fotografik të përzgjedhur, dhe u konceptua si thirrje për njohjen dhe mbrojtjen institucionale të kësaj pasurie.
Edhe shkrimi “Kronikë në gur e Malësisë së Madhe”, botuar në Shqiptarja.com, më 9 korrik 2017, e paraqet nekropolin si një ansambël ku secili gur është një reliev skulpturor më vete. Ky vështrim e lidh vlerën e vendit jo vetëm me lashtësinë e mundshme, por edhe me dokumentimin e jetës së përditshme dhe të kulturës materiale të malësorëve.
Mbrojtja e nekropolit dhe përgjegjësia institucionale
Sot çështja nuk është më nëse Vuksanlekajt janë të rëndësishëm. Pyetja është pse një vend me këtë nivel veçantie ende nuk ka një program të plotë, të dukshëm dhe të qëndrueshëm mbrojtjeje. Dokumentet publike japin një pamje që meriton vëmendje. Plani Strategjik i Zhvillimit të Komunës së Tuzit 2021-2026 rendit disa pasuri të regjistruara në territorin e komunës, përfshirë Kullën e Camajve në Vuksanlekaj, Qafë Kishë/Dubrava dhe varrezën përkujtimore të patriotëve të pushkatuar nga kampi austriak gjatë Luftës së Parë Botërore. Në listën e atij dokumenti, nekropoli i varrezave katolike nuk figuron si pasuri e regjistruar.
Dokumentacioni mjedisor i korrikut 2025 për projektin e modernizimit të hekurudhës Podgoricë-kufiri me Shqipërinë e identifikon shprehimisht “Nekropolin në varrezat katolike në Vuksanlekaj” si trashëgimi kulturore të kategorisë III, rreth 200 metra nga korridori i shqyrtuar. Ky është një tregues administrativ me peshë, por nuk duhet ngatërruar pa verifikim me vendimin përfundimtar të shpalljes si pasuri kulturore e mbrojtur sipas ligjit. Këtu duhet kërkuar qartësi nga organet kompetente: cili është statusi juridik aktual, a ekziston elaborati i valorizimit dhe cilat masa mbrojtëse janë në fuqi?
Komuna e Tuzit, Ministria e Kulturës dhe Medias e Malit të Zi dhe Drejtoria për Mbrojtjen e Trashëgimisë Kulturore duhet të veprojnë në mënyrë të koordinuar. Hapi i parë është inventarizimi i plotë i çdo monumenti, me fotografi nga të gjitha anët, matje, koordinata, përshkrim të motiveve, gjendje fizike dhe historik të ndërhyrjeve. Duhet bërë dokumentim tredimensional, të identifikohen gurët e zhvendosur dhe fragmentet e ripërdorura, dhe të hartohet një plan konservimi.
Po aq e rëndësishme është përfshirja e banorëve të Vuksanlekajve. Ata nuk janë dëshmitarë të jashtëm, por bartës të kujtesës dhe kujdestarë të një trashëgimie që e kanë ruajtur për breza. Çdo ndërhyrje duhet bërë në konsultim me bashkësinë lokale dhe me respekt për funksionin e vazhdueshëm fetar të varrezave.
Mbrojtja nuk do të thotë ta kthejmë nekropolin në një hapësirë të ngrirë apo ta largojmë nga jeta e fshatit. Do të thotë ruajtje e gurëve, kontroll i ndërhyrjeve, informim i vizitorëve dhe një mënyrë dinjitoze për ta bërë të njohur këtë trashëgimi. Nëse zhvillohet turizëm kulturor, ai duhet të jetë i matur, i bazuar në interpretim shkencor dhe në përfitim për komunitetin vendas.
Vlera e Vuksanlekajve qëndron në bashkimin e disa elementeve që rrallë gjenden në një vend të vetëm: arkitekturë funerale popullore, skulpturë në gur, ikonografi e pasur, dëshmi etnografike, kujtesë fetare dhe histori lokale shqiptare. Këto gurë tregojnë se banorët e Malësisë nuk e shënuan vdekjen vetëm me një emër apo kryq; ata krijuan një gjuhë figurative të ndërlikuar, ku njeriu, natyra, besimi dhe kujtesa takohen. Krahasimet e Beshlagiqit me steqakët, vëzhgimet e Elsie-t mbi artin funeral shqiptar dhe analizat e Berkuljanit tregojnë se ky vend nuk mund të trajtohet si kuriozitet lokal. Ai është pikë referimi për studimin e ndërveprimit mes traditave vendore dhe formave më të gjera artistike të Ballkanit.
Për shqiptarët e Malësisë, Vuksanlekajt janë një pjesë e prekshme e kujtesës së të parëve. Për institucionet e Malit të Zi, janë një përgjegjësi publike dhe një pasuri e pazëvendësueshme. Për studiuesit, janë një burim ende i hapur pyetjesh. Për brezat e ardhshëm, mund të bëhen një shkollë e historisë dhe e respektit ndaj trashëgimisë.
Prandaj kërkesa për mbrojtjen e tyre nuk duhet të mbetet apel sentimental. Duhet të kthehet në vendim institucional: status i qartë ligjor, zonë e përcaktuar mbrojtjeje, konservim profesional, dokumentim i plotë dhe interpretim publik në gjuhët e komunitetit dhe të vizitorëve. Vuksanlekajt meritojnë vend në hartën zyrtare të trashëgimisë kulturore të Malit të Zi dhe në itineraret e trashëgimisë shqiptare të Malësisë.
Nëse këta gurë humbin, nuk humbet vetëm një varrezë e vjetër. Humbet një kapitull i historisë së artit, i etnografisë dhe i pranisë shqiptare në Hot. Vuksanlekajt janë një monument që kërkon studim, por mbi të gjitha kërkon mbrojtje. Gurët kanë ruajtur kujtesën për breza; tani është radha jonë të ruajmë gurët.