Shqipëria ka arritur në një moment të rrezikshëm. Prej muajsh, qytetarët protestojnë kundër qeverisë së kryeministrit Edi Rama. Tani u janë bashkuar në numër të madh studentë dhe të rinj; protestat janë përhapur, ndërtesa janë djegur, protestues dhe policë janë plagosur, ndërsa Tirana është kthyer në skenë zjarri, gazi lotsjellës dhe përplasjesh.
Megjithatë, Edi Rama mbetet sfidues. Refuzon të japë dorëheqjen, përçmon kundërshtarët dhe thirret te mandati elektoral sikur fitorja në zgjedhje t’i jepte pronësinë mbi Shqipërinë deri në fund të mandatit. Nuk ia jep. Shqipëria nuk i përket Edi Ramës.
Kur udhëheqësi bëhet pjesë e krizës
Rama e qeveris Shqipërinë që nga viti 2013 – më shumë se trembëdhjetë vjet. Qeveria e tij është përballur vazhdimisht me akuza për korrupsion, keqpërdorim të burimeve publike, përqendrim të pushtetit politik e ekonomik, marrëveshje të dyshimta publiko-private dhe ndërthurje të dëmshme mes qeverisë, biznesit dhe ndikimit politik.
Ndërkohë, qindra mijëra shqiptarë janë larguar nga vendi. Sot, një shoqëri thellësisht e zhgënjyer po i thotë qeverisë: mjaft.
Përgjigjja e Ramës është, në thelb: I fitova zgjedhjet, prandaj qëndroj. Kjo mund të jetë e mbrojtshme kushtetueshmërisht. Politikisht, në rrethanat e sotme, është gjithnjë e më e papërgjegjshme.
Në demokracitë evropiane, udhëheqësit kanë dhënë dorëheqjen kur e kanë humbur besimin parlamentar, janë përfshirë në polemika të rënda apo kanë kuptuar se qëndrimi i tyre po dëmtonte vendin. Dorëheqja nuk është domosdoshmërisht pranim faji. Ndonjëherë është akt burrështetasi – pranimi se vendi vlen më shumë se mbijetesa politike e udhëheqësit.
Pyetja, pra, nuk është më vetëm nëse Rama mund të qëndrojë kryeministër, por nëse Shqipëria mund ta përballojë çmimin e këmbënguljes së tij.
Nëse Rama nuk largohet, duhet të veprojë Parlamenti
Rama e ka bërë të qartë se nuk do të largohet vullnetarisht. Përgjegjësia tani kalon te Parlamenti – veçanërisht te deputetët socialistë, votat e të cilëve e mbajnë në pushtet. Pyetja për ta është e thjeshtë: Janë përfaqësues të popullit shqiptar apo të Edi Ramës?
Betimi i tyre nuk është ndaj Ramës. Përgjegjësia e tyre është ndaj Shqipërisë. Marjana Koçeku tashmë ka treguar se një deputete socialiste mund të largohet nga grupi parlamentar dhe të bëhet e pavarur. Të tjerët mund të bëjnë të njëjtën gjë. Nëse mendojnë privatisht se gjendja është bërë e papërballueshme, por vazhdojnë ta mbështesin Ramën për besnikëri partiake, presion politik apo frikë për karrierën, duhet të mbajnë edhe përgjegjësinë për pasojat.
Opozita duhet ta zhvendosë përballjen nga rruga në Parlament dhe të kërkojë votëbesimin ndaj qeverisë. Le të votojë çdo deputet. Ata që e mbështesin Ramën, le ta bëjnë hapur; ata që besojnë se Shqipëria ka nevojë për një drejtim tjetër, le të kenë guximin ta thonë.
Presidenti nuk mund të mbetet spektator
Presidenti Bajram Begaj nuk mund ta shkarkojë vetë Ramën, ta shpërndajë Parlamentin sipas dëshirës apo të emërojë një qeveri kujdestare. Por as nuk duhet të mbetet spektator.
Kushtetuta e përcakton si kryetar të shtetit dhe përfaqësues të unitetit të popullit. Ai duhet të përdorë autoritetin moral dhe institucional të detyrës për t’i kërkuar Parlamentit ta zgjidhë krizën me mjete kushtetuese, para se rruga të sjellë pasoja të pakthyeshme. Institucionet ekzistojnë pikërisht për momente si ky. Duhet të veprojnë.
Ka një rrugëdalje
Zgjidhja nuk është e ndërlikuar. Rama duhet të japë dorëheqjen. Nëse refuzon, Parlamenti duhet të përcaktojë nëse qeveria gëzon ende besimin për të qeverisur. Nëse jo, Shqipëria duhet të kalojë në një qeveri kalimtare ose teknike, me mandat të kufizuar: të rivendosë stabilitetin, të mbrojë institucionet, të krijojë kushte të besueshme zgjedhore dhe të përgatisë zgjedhje të parakohshme. Pastaj le të vendosë populli shqiptar.
Ky tranzicion nuk duhet thjesht të zëvendësojë Edi Ramën me Sali Berishën. Kriza është më e madhe se të dy. Pas 35 vjetësh politikë postkomuniste të dominuar nga shumë prej të njëjtave figura dhe rrjete, Shqipëria ka nevojë për ripërtëritje politike dhe një brez të ri udhëheqësish.
Protestuesit nuk kërkojnë vetëm një rotacion tjetër të fytyrave të njohura. Shumë kërkojnë një kulturë tjetër politike – një shtet që u përket qytetarëve, jo partisë që e kontrollon pushtetin.
Dhuna nuk është zgjidhje
Ata që djegin ndërtesa, sulmojnë policinë apo shkatërrojnë pronën private dëmtojnë kauzën e tyre. Dhuna nuk mund të jetë mjet për ndryshimin e qeverive.
Por as qeveria nuk mund të përdorë dhunën e disa protestuesve për të delegjitimuar një lëvizje të tërë, apo forcën e tepruar policore si përgjigje ndaj kundërshtimit politik. Protestuesit duhet ta refuzojnë dhunën; policia të tregojë përmbajtje; udhëheqësit politikë të mos e ndezin më tej situatën. Rruga mund ta kërkojë ndryshimin. Institucionet duhet ta realizojnë atë.
Shqipëria para partisë
Edi Rama e ka bërë zgjedhjen e tij: synon të qëndrojë. Tani shumica socialiste duhet të bëjë të veten. Deputetët e saj duhet të vendosin nëse besnikëria ndaj një udhëheqësi është më e rëndësishme se përgjegjësia ndaj vendit. Asnjë post nuk vlen sa një jetë njerëzore. Asnjë karrierë politike nuk vlen sa stabiliteti i vendit. Asnjë fitore zgjedhore nuk i jep askujt pronësinë mbi shtetin.
Shqipëria ende ka një rrugëdalje paqësore dhe kushtetuese: veprim parlamentar, tranzicion të rregullt, qeveri teknike me mandat të kufizuar dhe zgjedhje të parakohshme të besueshme. Ky nuk është revolucion. Kjo është demokraci.
Zgjedhja nuk duhet të jetë mes Ramës dhe Berishës, protestuesve dhe policisë, apo qeverisë dhe kaosit. Duhet të jetë: Shqipëria para partisë. Vendi para udhëheqësit.
Z. Rama, pas më shumë se trembëdhjetë vjetësh në pushtet, ka ardhur koha të pranoni një të vërtetë themelore demokratike: Shqipëria nuk është prona juaj. Ajo u përket shqiptarëve.