Jo çdo ligj është reformë. Disa i ndryshojnë procedurat dhe disa e ndryshojnë mënyrën se si funksionon shteti. Projektiligji i ri për Vetëqeverisjen Lokale i përket këtij grupi të dytë.
Ligji i ri ka lindur nëpërmjet një dialogu të gjerë me komunat, opinionin profesional, sektorin civil dhe partnerët ndërkombëtarë, me një qëllim të qartë – t’i bëjë qeverisjet vendore më të fuqishme, më të përgjegjshme dhe më afër qytetarëve.
Teksti i ligjit është rezultat edhe i harmonizimit gjithëpërfshirës midis ministrive të linjës, meqenëse sistemi i vetëqeverisjes vendore përshkon pothuajse të gjitha segmentet e jetës shoqërore dhe ekonomike. Zgjidhjet e reja ligjore përfaqësojnë një ekuilibër midis forcimit të mëtejshëm të decentralizimit, mekanizmave më të fuqishme të llogaridhënies, shërbimeve publike me cilësi më të lartë dhe nevojës për të siguruar një sistem menaxhimi funksional, të qëndrueshëm dhe efikas në të gjitha nivelet e qeverisjes.
Analizat e funksionimit të sistemit ekzistues kanë konfirmuar atë që qytetarët dhe komunitetet lokale e kanë theksuar prej vitesh: varësi të tepruar nga niveli qendror, koordinim të pamjaftueshëm dhe kapacitete administrative të pabarabarta. Kjo është arsyeja pse ky ligj përfaqëson një hap të rëndësishëm në procesin e decentralizimit dhe modernizimit të administratës lokale.
Megjithatë, decentralizimi nuk do të thotë vetëm më shumë kompetenca. Ai nënkupton përgjegjësi më të madhe. Zhvillimi i komuniteteve lokale nuk do të varet nga kompetencat formale, por nga aftësia për t’i shndërruar ato në rezultate konkrete për qytetarët. Në këtë kuptim, suksesi i komunave do të matet nga cilësia e shërbimeve, projektet e zbatuara dhe aftësia për të krijuar mundësi të reja zhvillimi.
Vlerë e veçantë e ligjit është pozicionimi më i fuqishëm i qytetarëve në procesin e vendimmarrjes. Ligji parashikon mekanizma të rinj të pjesëmarrjes së drejtpërdrejtë, para së gjithash kuvendet e qytetarëve, ndërsa fuqizohet edhe instituti i iniciativës qytetare. Organet e vetëqeverisjes lokale janë të detyruara t’u përgjigjen iniciativave, peticioneve dhe kërkesave të qytetarëve brenda afateve të përcaktuara qartë.
Demokracia nuk është një ngjarje që ndodh një herë në katër vjet. Ajo nënkupton komunikim të vazhdueshëm midis qytetarëve dhe institucioneve. Kjo është arsyeja pse qytetarët nuk duhen të jenë më vëzhgues pasivë të punës së qeverisjes vendore, por pjesëmarrës aktivë në marrjen e vendimeve që ndikojnë në cilësinë e jetës së tyre.
Një nga risitë e rëndësishme të ligjit është edhe krijimi i një sistemi të monitorimit strategjik të rezultateve të vetëqeverisjeve lokale. Nuk duam një administratë që do të merret me raporte formale pa përmbajtje reale, por një sistem që i mat efektet e politikave, i njeh problemet dhe mundëson zgjidhjen e tyre në kohë.
Ligji sjell gjithashtu një nxitje të fortë për transformimin digjital të administratës vendore. Administrata moderne duhet të jetë më e shpejtë, më e thjeshtë dhe më e arritshme për qytetarët. Teknologjia nuk është një qëllim në vetvete, por mjet për ushtrimin më efikas të të drejtave dhe shërbime publike me cilësi më të mirë.
Në rrugën evropiane të Malit të Zi, qeverisjet lokale kanë një rol të veçantë. Kjo është arsyeja pse ligji parashikon forcimin e kapaciteteve për përgatitjen dhe zbatimin e projekteve të financuara nga fondet evropiane. Kjo do të thotë më shumë mundësi për zhvillimin e infrastrukturës, përmirësimin e shërbimeve publike, mbrojtjen e mjedisit jetësor dhe krijimin e kushteve më të mira për jetën e qytetarëve.
Në ligj gjithashtu janë futur mekanizma për kapërcimin e bllokimeve institucionale në situatat kur krizat politike kërcënojnë ushtrimin e së drejtës së qytetarëve për vetëqeverisje lokale, prishin funksionimin e institucioneve lokale dhe ngadalësojnë zhvillimin social dhe ekonomik të komuniteteve lokale.
Një risi veçanërisht e rëndësishme është futja e kritereve për fitimin e statusit të qytetit, të cilat janë zhvilluar në bashkëpunim me Ministrinë e Financave. Statusi i qytetit nuk duhet të jetë një privilegj administrativ, por konfirmim i nivelit të arritur të zhvillimit, kapacitetit dhe cilësisë së shërbimeve publike. Kompetencat më të mëdha duhen të shoqërohen edhe me përgjegjësi më të madhe.
Në të njëjtën kohë, duke futur statusin e qytetit, heqim dorë nga modeli i mëparshëm monotip i vetëqeverisjes lokale dhe fusim një sistem që i korrespondon më mirë niveleve të ndryshme të zhvillimit të komuniteteve lokale në Mal të Zi, pra të ashtuquajturin model politip. Një qasje e tillë ndjek konceptin e decentralizimit asimetrik, të cilin Ministria e Administratës Publike dhe Qeveria e menaxhojnë me përgjegjësi dhe shpejtësi, duke krijuar parakushte për transferimin e mëtejshëm të kompetencave aty ku ka kapacitete për t’i kryer ato mirë.
Dhe ky është vetëm hapi i parë drejt decentralizimit të plotë. Me atë që kemi përcaktuar, ndryshojmë logjikën e sistemit të vetëqeverisjes lokale dhe ndërtojmë komuna që janë më të përgjegjshme, efikase dhe të gatshme të marrin përsipër më shumë kompetenca. Sepse decentralizimi nuk duhet të jetë një proces spontan, por një reformë e menduar me kujdes që forcon kapacitetet lokale dhe i transferon kompetencat kur ekzistojnë kushtet që ato të kryhen me cilësi dhe në interes të qytetarëve.
Ky ligj nuk është vetëm një reformë e vetëqeverisjes vendore, por e marrëdhënies midis shtetit dhe qytetarëve. Qëllimi i tij përfundimtar nuk është një administratë më e fuqishme, por komunitete lokale më të fuqishme dhe një jetë më e mirë për njerëzit.
Sepse një shtet i suksesshëm ndërtohet nga poshtë – nga komuna të fuqishme, qytete të përgjegjshme dhe komunitete lokale aktive.
(Autori është ministër i Administratës Publike në Qeverinë e Malit të Zi)