Më 16 shtator 2026, Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë shpallën aktgjykimin e tyre më të rëndësishëm deri më sot. Ish-presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi dhe ish-udhëheqësit e UÇK-së, Jakup Krasniqi, Kadri Veseli dhe Rexhep Selimi, u shpallën fajtorë në shkallën e parë për ndalim arbitrar, trajtim mizor, torturë dhe vrasje. Thaçi dhe Krasniqi u dënuan me nga 25 vjet burgim, Veseli me 18 dhe Selimi me 13, duke iu llogaritur paraburgimi.
Vendimi e ka tronditur Kosovën. Për shumë shqiptarë, këta burra janë të pandashëm nga lufta që i dha fund sundimit serb dhe hapi rrugën drejt lirisë. Por aktgjykimi nuk është përfundimtar dhe juridikisht nuk e dënon UÇK-në, popullin e Kosovës apo kauzën e tij. Kosova duhet ta mbrojë këtë dallim dhe ta kundërshtojë vendimin me ligj, prova dhe diplomaci.
Një luftë që Kosova nuk e zgjodhi
Asnjë aktgjykim për UÇK-në nuk mund të kuptohet jashtë historisë që e prodhoi atë. Në vitin 1989, Serbia e Slobodan Milosheviqit praktikisht e suprimoi autonominë e Kosovës. Shqiptarët u dëbuan nga institucionet, shkollat, universitetet dhe vendet e punës; mediet e pavarura u shtypën, ndërsa veprimtarët politikë u burgosën dhe u keqtrajtuan. Për vite, shqiptarët ndoqën rezistencën paqësore të Ibrahim Rugovës, por simpatia ndërkombëtare solli pak mbrojtje konkrete.
Me ashpërsimin e represionit serb u shfaq UÇK-ja – jo nga një popull që kërkonte luftë, por nga një popull të cilit i mohoheshin të drejtat dhe që kërcënohej në shtëpinë e vet. Në vitet 1998-1999, forcat serbe dhe jugosllave digjnin fshatra, masakronin civilë, ushtronin dhunë seksuale dhe dëbonin qindra mijëra shqiptarë. Masakra e Reçakut e bëri këtë realitet të dukshëm për botën.
Pas dështimit të bisedimeve të Rambujesë, NATO-ja ndërhyri në mars 1999. Pas 78 ditësh sulmesh ajrore, forcat serbe u tërhoqën, trupat e udhëhequra nga NATO-ja hynë dhe Kosova kaloi nën administrimin e OKB-së. Çlirimi erdhi nga rezistenca shqiptare dhe ndërhyrja vendimtare e Shteteve të Bashkuara të Amerikës, NATO-s dhe aleatëve demokratikë. Çfarëdo krimesh që mund të kenë kryer individë, historia mbetet e qartë: Serbia ishte pushteti shtetëror shtypës, ndërsa shqiptarët luftonin për mbijetesë dhe liri.
Si u krijua Gjykata Speciale?
Dhomat e Specializuara nuk u krijuan përmes një procesi të zakonshëm vendor. Zanafilla e tyre ishte raporti i Këshillit të Evropës i vitit 2011, hartuar nga senatori zviceran Dik Marti (Dick Marty), me akuza për krime të rënda nga disa pjesëtarë të UÇK-së, përfshirë trafikimin e organeve. Pretendimet çuan në një task-forcë hetimore të mbështetur nga Bashkimi Evropian.
Nën trysni të fortë nga partnerët perëndimorë dhe përballë mundësisë së një tribunali jashtë kontrollit të saj, Kosova e ndryshoi Kushtetutën dhe miratoi në vitin 2015 ligjin për Dhomat e Specializuara. Formalisht pjesë e sistemit të Kosovës, gjykata ndodhet në Hagë, financohet dhe përbëhet ndërkombëtarisht. Puna e saj përqendrohet te krimet e pretenduara të pjesëtarëve të UÇK-së; krimet serbe, shumë më të mëdha në përmasa dhe të organizuara nga aparati shtetëror, mbeten jashtë juridiksionit të saj.
Ky juridiksion i njëanshëm ka ngritur pikëpyetje për legjitimitetin. Mbështetësit kujtojnë se zyrtarë serbë u ndoqën nga Tribunali për ish-Jugosllavinë dhe thonë se gjykata e re trajtoi akuza të pahetuara. Kritikët përgjigjen se shumë autorë serbë i shpëtuan drejtësisë, ndërsa tribunali më i dukshëm që sot merret me luftën gjykon vetëm ish-pjesëtarë të UÇK-së. Veçanërisht, trafikimi i organeve – akuza që e nxiti procesin – nuk ishte pjesë as e aktakuzës, as e dënimeve.
Çfarë vendosi dhe çfarë rrëzoi Gjykata?
Të pandehurit përballeshin me dhjetë pika: gjashtë për krime kundër njerëzimit dhe katër për krime lufte. Trupi Gjykues i rrëzoi të gjashtë pikat e para, sepse prokurorët nuk provuan një sulm të gjerë ose sistematik kundër popullsisë civile. Ky kufizim thelbësor i çështjes së prokurorisë nuk duhet të humbasë nën titujt e lajmeve.
Megjithatë, trupi gjykues i shpalli fajtorë për ndalim arbitrar, trajtim mizor, torturë dhe vrasje. Sipas përmbledhjes gojore, ndërmarrja e pretenduar kriminale mbante përgjegjësi për ndalimin e 385 personave, torturimin e 303, trajtimin mizor të 49 dhe vrasjen e 96 personave që nuk merrnin pjesë në luftime.
Dënimet u mbështetën kryesisht në doktrinën e ndërmarrjes së përbashkët kriminale. Prokuroria nuk duhej të provonte se secili kishte kryer personalisht çdo krim, por një qëllim të përbashkët kriminal, kontributin e qëllimshëm dhe rolin e rëndësishëm të secilit në zbatimin e tij. Trupi Gjykues gjeti se kishte ekzistuar një plan për të shënjestruar kundërshtarë politikë ose bashkëpunëtorë të perceptuar.
Kjo do të jetë beteja kryesore në apel: nëse u provua qëllimi i përbashkët kriminal; nëse një lëvizje e decentralizuar e luftës u paraqit si strukturë e unifikuar kriminale; nëse autoriteti u barazua me qëllimin kriminal; nëse provat ishin të besueshme; dhe nëse përgjegjësia e secilit e masa e dënimit u vërtetuan përtej çdo dyshimi të arsyeshëm. Aktgjykimi i plotë duhet studiuar para një vlerësimi përfundimtar.
Reagimi i Kosovës dhe sprova ndërkombëtare
Kryeministri i Kosovës, Albin Kurti e quajti aktgjykimin “padrejtësi të papranueshme” dhe “ndëshkim të rëndë e të dëmshëm”. Ai kundërshtoi që një vendim i shpallur “në emër të popullit të Kosovës” të paraqitej si vullnet i tij dhe premtoi mbrojtje të plotë, dinjitoze e institucionale në apel.
Pika më e fuqishme e Kurtit ishte se gjykata shqyrtoi akuza konkrete, por arsyeja pse lindi UÇK-ja nuk u gjykua dhe nuk mund të dënohet. Një gjykatë penale nuk vendos për legjitimitetin historik. Edhe nëse vërtetohen krime individuale, kjo nuk e përligj shtypjen serbe, nuk e shndërron UÇK-në në organizatë kriminale dhe as çlirimin në ndërmarrje kriminale. Një luftë e drejtë nuk ligjëron çdo veprim; një veprim individual i paligjshëm nuk e bën të padrejtë tërë luftën.
Kurti ngriti edhe çështjen e drejtësisë selektive. Një tribunal që gjykon vetëm njërën palë, ndërsa mijëra viktima të dhunës së organizuar shtetërore ende presin drejtësi, vështirë se perceptohet si i paanshëm. Reagimet ndërkombëtare pasqyruan këtë tension: Shtetet e Bashkuara kërkuan përmbajtje; Franca mbështeti gjykatën dhe riafirmoi pavarësinë e Kosovës; Franca e Gjermania theksuan se UÇK-ja nuk ishte në gjykim; Amnesty International kujtoi se posti i lartë nuk e vendos askënd mbi ligjin.
Parimi është i drejtë: asnjë president, komandant, zyrtar apo hero lufte nuk është mbi ligjin, por askush nuk mund të privohet nga mbrojtja e tij. Akuzat kërkojnë prova të besueshme, përgjegjësi individuale të provuar përtej çdo dyshimi të arsyeshëm dhe proces të drejtë me apel kuptimplotë. Kosova nuk duhet të mohojë mundësinë e krimeve individuale, por të këmbëngulë që asnjë konstatim ndaj individëve të mos bëhet faj kolektiv i UÇK-së apo popullit të Kosovës.
Çfarë duhet të bëjë Kosova tani?
Së pari, Kosova duhet të mbështesë apelin më të fuqishëm të mundshëm me ndihmë të ligjshme e transparente, qasje në arkiva, dokumente historike, studiues dhe ekspertizë juridike ndërkombëtare. Juristë të respektuar duhet ta shqyrtojnë aktgjykimin për gabime faktike, juridike e procedurale, si dhe në përcaktimin e përgjegjësisë dhe dënimeve.
Së dyti, institucionet dhe partitë duhet të flasin me një zë: lufta çlirimtare ishte e drejtë; UÇK-ja nuk ishte organizatë kriminale; çështja ka të bëjë me përgjegjësi individuale; pikat për krime kundër njerëzimit u rrëzuan; dhe dënimet mbeten objekt apeli. Kjo nuk duhet të bëhet përplasje ndërmjet Vetëvendosjes, PDK-së, LDK-së apo krahëve të dikurshëm të luftës.
Së treti, protestat duhet të mbeten paqësore. Sulmet ndaj Policisë, EULEX-it, gjykatave apo pronës publike nuk i ndihmojnë të pandehurit; ato dëmtojnë reputacionin e Kosovës, i largojnë aleatët dhe e forcojnë pretendimin se proceset gjyqësore nuk mund të mbrohen në vend. Protesta dinjitoze është legjitime; dhuna është vetëshkatërruese.
Së katërti, Kosova duhet të pohojë se çdo viktimë e pafajshme meriton të vërtetën dhe drejtësinë. Kjo nuk pranon fajësinë e të pandehurve, por forcon kërkesën që ajo të provohet individualisht. Njëkohësisht, Kosova duhet të kërkojë llogaridhënie të barabartë: Serbia të hapë arkivat ushtarake e policore, të zbulojë varrezat masive, të bashkëpunojë për të zhdukurit, të ndjekë përgjegjësit për masakra e dhunë seksuale dhe t’i japë fund madhërimit të kriminelëve të dënuar.
Së fundi, Kuvendi nuk duhet ta zhvlerësojë aktgjykimin apo ta mbyllë gjykatën gjatë procedurave aktive. Kjo nuk do t’i lironte të pandehurit, por mund të shkaktonte krizë kushtetuese e ndërkombëtare dhe t’i dëmtonte marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimin Evropian. Rruga e mençur është kundërshtimi në apel i përfundimeve të pambështetura, krahas reformës së ligjshme dhe përmbylljes së rregullt të mandatit.
Të mbrohet e vërteta me ligj dhe dinjitet
Përgjigjja e duhur e Kosovës nuk është as pranimi pasiv, as kundërshtimi i pamatur. Ajo kërkon apel të vendosur, unitet kombëtar, shprehje demokratike paqësore, mbështetje për viktimat e pafajshme dhe kërkesë të palëkundur që drejtësia të zbatohet edhe për krimet e shtetit serb.
Dënimet janë serioze por jo përfundimtare dhe nuk mund ta rishkruajnë arsyen pse lindi UÇK-ja. Kosova duhet ta përballojë këtë çast si shtet i pjekur: t’i mbrojë çlirimtarët përmes ligjit, të respektojë viktimat dhe të mos lejojë që Haga apo Beogradi t’i shndërrojnë akuzat individuale në aktgjykim kundër një populli të tërë.