Mulliri i Tërgajës është një nga mullinjtë më të njohur dhe më të rëndësishëm që kanë ekzistuar dikur në Malësi. Sipas dëshmive të banorëve pranë lumit Cem, ai është ndërtuar një shekull më parë nga Tomë Dedë Luli Berishaj, nga fshati Priftën i Grudës.
Ky mulli u ndërtua për nevojat e familjes dhe të fisit Berishaj, por vendndodhja e tij pranë lumit Cem dhe në një zonë të përshtatshme për shfrytëzimin e ujit bëri që ai të shndërrohej shpejt në një qendër të rëndësishme për bluarjen e drithit në gjithë zonën përreth.
Ndërtimi i mullirit dhe kontributi i fisit Berishaj
Sipas gojëdhënave dhe kujtimeve të të moshuarve, në ndërtimin e mullirit të Tërgajës kanë marrë pjesë pothuajse të gjithë burrat e fisit Berishaj të Priftit, Gurrecit dhe Rranxës së Sukës, ndërsa fiset tjera nuk kanë marrë pjesë në ndërtimin e tij. Edhe pse në ndërtimin e tij ndihmuan shumë njerëz të fisit, mulliri konsiderohej pronë e Tomë Dedë Lulit, i cili kishte marrë përsipër edhe shpenzimet dhe organizimin e punimeve.
Vendndodhja e mullirit nuk ishte e rastësishme. Familja e Tomë Dedë Lulit kishte toka në të dyja anët e lumit Cem dhe kjo ua mundësoi ndërtimin e mullirit pikërisht në atë vend ku rrjedha e ujit ishte e përshtatshme për funksionimin e tij. Mulliri ishte një objekt relativisht i madh dhe kishte katër gurë mulliri, gjë që tregon për kapacitetin e tij të konsiderueshëm për bluarjen e drithit.
Funksionimi i mullirit bazohej në energjinë e ujit të lumit Cem. Përmes një kanali të posaçëm, të njohur si jazi, uji drejtohej drejt rrotave të mullirit dhe vinte në lëvizje mekanizmin e bluarjes. Ky sistem ishte tipik për mullinjtë tradicionalë të ujit dhe ishte rezultat i përvojës së gjatë të banorëve në shfrytëzimin e energjisë natyrore. Kapaciteti i mullirit ishte i tillë që mund të përballonte nevojat e shumë familjeve njëkohësisht, gjë që e bënte atë një nga mullinjtë më të rëndësishëm të zonës.
Hisenikët dhe përdorimi i mullirit
Në mullirin e Tërgajës, pohojnë bashkëbiseduesit vendas, kishte 15 hisenikë (bashkëpronarë), të cilët kishin të drejtën të bluanin drithërat e tyre sipas një rregulli të caktuar. Hisenikët ishin nga fisi Berishaj të Rranxës së Sukës, Priftit dhe Gurrecit. Ata kishin të drejtën të bluanin drithin pa pagesë, ndërsa të tjerët paguanin një taksë të vogël të quajtur ujem. Ujemi zakonisht ishte rreth një okë (1.5 kilogram) miell për çdo barrë drithi, që ishte shpërblimi për punën e mullisit dhe mirëmbajtjen e mullirit. Hisenikët kishin të drejtën të bluanin drithin një ose dy herë në javë, sipas radhës dhe sipas sasisë së drithit që sillnin.
Mullisët e mullirit
Mullisi i parë i njohur në mullirin e Tërgajës, siç tregojnë banorët e vjetër të kësaj zone, ishte Zef Palokë Bojaj nga Gurreci. Pas tij, për një kohë të gjatë këtë detyrë e mbajti Gjergj Pjetër Toma nga Ksheva.
Puna në mulli ishte shumë e madhe. Në periudha të caktuara kishte aq shumë njerëz që prisnin për të bluar drithin, saqë mullisi detyrohej të punonte edhe gjatë natës për të përballuar fluksin e madh të punës.
Jeta rreth mullirit
Jeta rreth mullirit të Tërgajës ishte e gjallë dhe plot lëvizje. Që në orët e para të mëngjesit, njerëzit fillonin të mbërrinin me barrët e tyre me grurë apo me misër për t’i bluar. Shpesh ata vinin nga fshatra të largëta, duke udhëtuar me kuaj ose me gomarë nëpër rrugë të vështira dhe të ngushta malore.
Pritja e radhës për bluarje nuk ishte gjithmonë e shkurtër. Ndonjëherë duhej pritur me orë të tëra, e në raste të caktuara edhe deri në ditën tjetër. Por kjo pritje nuk ishte e mërzitshme. Ajo shndërrohej në një rast për biseda, për shkëmbim lajmesh dhe për rrëfime nga jeta e përditshme.
Përveç rolit ekonomik, mulliri kishte edhe një rol të rëndësishëm shoqëror. Ai ishte një vend ku njerëzit takoheshin, diskutonin për çështjet e përditshme dhe forconin lidhjet mes tyre. Shpesh aty lidhej edhe ndonjë miqësi e re, zgjidheshin mosmarrëveshje të vogla ose merreshin vendime që kishin të bënin me jetën e përbashkët të komunitetit. Në këtë mënyrë, mulliri ishte një lloj qendre e vogël shoqërore, ku bashkëjetesa dhe solidariteti mes njerëzve merrnin formë konkrete.
Bekimi i vendit dhe tradita e Logut të Zojës
Në kujtesën e banorëve ruhet edhe një ngjarje e rëndësishme që lidhet me këtë vend. Rreth kohës kur u ndërtua mulliri, vendi u bekua nga Atë Anton Harapi, i cili e bekoi jo vetëm mullirin, por edhe hapësirën përreth.
“Zani i Shna Ndout”, nr. 147, mars 2012, shkruan: “Me 11.XI.1919 Pjetër Prendashi me do hisenikë goditën mullinin e ri n’Dergajë. N’këtë ditë kje grishë frati me e bekue e për t’paren here u suell guri i mullinit”.
Këtë shënim e la të shkruar Patër Anton Harapi, i cili atë mulli e bekoi vetë, pak kohë para se të nisej prej Grude.
Kjo hapësirë rreth urës dhe mullirit u caktua si vendi ku do të mbahej Logu i Zojës së Grudës, një nga tubimet më të rëndësishme tradicionale të Malësisë, që zhvillohej çdo vit më 15 gusht. Para se kjo festë të zhvillohej në Tërgajë, ajo mbahej në Kshevë, pranë Gurrës së Lecit, afër shkollës së sotme të Kshevës.
Shkatërrimi i mullirit dhe fundi i një tradite
Rreth vitit 1950, mulliri pësoi dëmtime të mëdha kur u shkatërrua jazi dhe kanali që sillte ujin për funksionimin e tij nga njerëz të papërgjegjshëm. Pa këtë burim uji, mulliri nuk mund të vazhdonte punën dhe përfundimisht pushoi së funksionuari.
Pas kësaj periudhe, banorët e zonës filluan të përdornin kryesisht mullirin e Bogiqit në Rakiq, megjithëse edhe ai kishte kufizime, sepse në periudhat e thatësisë nuk kishte ujë të mjaftueshëm dhe funksiononte kryesisht gjatë vjeshtës, dimrit dhe pranverës.
Përfundim
Edhe pse sot mulliri i Tërgajës nuk funksionon më si dikur dhe nga ai kanë mbetur vetëm gjurmë në kujtesën e banorëve, rëndësia e tij historike mbetet e madhe. Ai është një dëshmi e gjallë e përpjekjeve të brezave të mëparshëm për të shfrytëzuar me mençuri burimet natyrore dhe për të ndërtuar një jetë të qëndrueshme në kushte shpesh të vështira. Ky mulli nuk është vetëm një kujtim i së kaluarës, por edhe kujtesë e një kohe të gjallë, një simbol i kulturës së punës, i bashkëpunimit dhe i qëndrueshmërisë së komunitetit të Malësisë. Ruajtja e kujtesës për të është një mënyrë për të nderuar përpjekjet dhe trashëgiminë e atyre që e ndërtuan dhe e mbajtën gjallë jetën në këtë trevë për shumë breza me radhë.