Në Ulqin, një qytet ku historia dhe identiteti shqiptar ndërthuren natyrshëm me njëra-tjetrën, të shtunën, më 28 mars 2026, u zhvillua simpoziumi shkencor ndërkombëtar kushtuar jetës dhe veprës së Hajrullah Hajdari, një figure përfaqësuese të mendimit intelektual dhe angazhimit kombëtar të shqiptarëve në Malin e Zi.
Bazuar në temën “Kontributi i studiuesit Hajrullah Hajdari në historiografinë shqiptare dhe atë evropiane”, ky aktivitet nuk ishte thjesht një ngjarje akademike, por një moment reflektimi kolektiv, një kthim i vetëdijshëm te rrënjët e kujtesës dhe te roli që individi mund të luajë në ndërtimin e saj.
Simpoziumi u organizua nga Lidhja e Historianëve Shqiptarë në Botë me seli në Zvicër dhe Lidhja Shqiptare në Botë për Shqiptarët në Mal të Zi.
“Sot jemi mbledhur për të kujtuar jetën dhe veprën e tij, virtytet e larta të një patrioti shqiptar, i cili gjithë jetën e tij i qëndroi besnik mbrojtjes së të drejtave të shqiptarëve në Mal të Zi”, u shpreh Ilir Lleshi, kryetar i LSHB për Shqiptarët në Mal të Zi.
Prania e studiuesve, profesorëve, përfaqësuesve institucionalë dhe familjarëve krijoi një atmosferë të veçantë, ku ndërthureshin respekti, analiza dhe emocioni. Në këtë kontekst, ideja për organizimin e simpoziumit, e artikuluar nga Murat Ajvazi, kryetar i LHSHB-së, u përkufizua si një detyrim moral dhe intelektual ndaj një figure që i kishte tejkaluar kufijtë e profesionit dhe kohës së tij.
Në fjalën e tij, ai theksoi se “ky simpozium përbën një ngjarje shumë të rëndësishme për jetën shkencore dhe atdhetare të profesor Hajdarit”, duke nënvizuar se pjesëmarrja e gjerë ndërkombëtare e shndërron këtë aktivitet në një platformë të rëndësishme për diskutimin e trashëgimisë së tij.
“Ky simpozium përbën një ngjarje shumë të rëndësishme për jetën shkencore dhe atdhetare të profesor Hajdarit. Në këtë aktivitet marrin pjesë studiues nga Zvicra, Austria, Italia, Suedia, Shqipëria, Kosova, Maqedonia dhe vende të tjera, gjë që tregon rëndësinë ndërkombëtare të figurës së tij”, u shpreh Ajvazi.
Gjatë gjithë zhvillimit të simpoziumit, Hajrullah Hajdari u paraqit si një personalitet shumëdimensional, figura e të cilit nuk mund të reduktohet në një rol të vetëm. Ai ishte jurist, studiues, publicist dhe mbi të gjitha një intelektual i angazhuar, i cili e kuptoi se mbrojtja e një komuniteti nuk mund të mbështetet vetëm në ligje, por kërkon edhe dokumentimin e së vërtetës historike. Në një kohë sfidash për shqiptarët në Mal të Zi, ai u rreshtua qartësisht në mbrojtje të të drejtave dhe identitetit të tyre, duke kontribuuar në jetën politike dhe institucionale, por pa u shkëputur kurrë nga kërkimi shkencor.
Ajo që e bën veçanërisht të rëndësishëm kontributin e tij është fakti se ai nuk e ndaloi punën as pas daljes në pension. Përkundrazi, pikërisht atëherë filloi një fazë e re e angazhimit të tij, e përqendruar në hulumtimin e arkivave dhe në ndërtimin e një baze të fortë dokumentare për historinë e shqiptarëve në Mal të Zi. Punimet e tij nuk u konsideruan thjesht si studime, por si akte të mirëfillta kujtese, përpjekje për të mbrojtur identitetin nga harresa dhe për të nxjerrë në dritë të vërteta të mohuara ose të shtrembëruara.
Në simpoziumin shkencor, i cili pasoi hapjen zyrtare, studiues nga vende të ndryshme prezantuan kumtesa që trajtonin dimensione të ndryshme të veprimtarisë së Hajdarit, duke filluar nga kontributi i tij në historiografinë shqiptare dhe evropiane, e deri tek analizat mbi çështje konkrete historike, si studimet për familjen e Balshajve, dokumentet e arkivave fetare, apo problematikat e identitetit dhe pronës në hapësirën shqiptare. Në këtë mënyrë, simpoziumi nuk mbeti vetëm në nivel përkujtimor, por u shndërrua në një hapësirë të mirëfilltë prodhimi dijesh.
Zërat e pjesëmarrësve e pasuruan më tej këtë panoramë. Idriz Sinani nga Maqedonia e Veriut theksoi se “vepra dhe angazhimi i tij janë dëshmi e një misioni fisnik për ruajtjen e vlerave tona historike dhe kulturore”, ndërsa Prof. Dr. Sevdail Demiri e cilësoi kontributin e tij si një korpus të rëndësishëm shkencor që duhet të shërbejë si referencë për brezat e rinj.
Nga ana tjetër, deputeti Artan Çobi rikujtoi përkushtimin e tij të pandërprerë, duke theksuar se ai “nuk reshti së punuari as pas pensionimit, ka hapur arkivat dhe ka zbuluar të vërtetën historike”.
Në të gjitha këto vlerësime, një element i përbashkët ishte ideja se Hajrullah Hajdari arriti të ndërtojë një urë të qëndrueshme mes shkencës dhe angazhimit shoqëror. Ai nuk ishte një studiues i izoluar, por një intelektual që e përdori dijen si mjet për të ndikuar në realitet dhe për të mbrojtur interesin kombëtar. Në këtë kuptim, veprat e tij mbeten jo vetëm burime studimore, por edhe dëshmi të një qëndrimi etik ndaj historisë dhe së vërtetës.
Ajo që mbetet nga ky simpozium nuk është vetëm një vlerësim për një jetë të përkushtuar, por edhe një thirrje e heshtur për vazhdim. Sepse trashëgimia e Hajrullah Hajdari nuk është vetëm ajo që ai ka lënë pas, por edhe ajo që kërkon të ndërtohet mbi të – një kulturë kërkimi, një vetëdije historike dhe një përgjegjësi e përbashkët për të mos e lënë të vërtetën të humbasë.
D. Teliqi