Ka një të vërtetë që historiografia ballkanike e ka pranuar me vështirësi: Perandoria Osmane nuk i pushtoi qytetet e Ballkanit vetëm me forcë ushtarake. Ajo i rindërtoi ato nga themelet. Dhe ky rindërtim nuk ishte rastësor – ishte një projekt i menduar, një filozofi e qytetërimit të mishëruar në gur, dru dhe besim.
Kush e kuptoi këtë më mirë se shumë të tjerë ishte Hasan Kaleshi – studiuesi shqiptar i lindur, njohësi i thellë i orientalistikës, i cili e pa historinë osmane jo si pushtet të huaj, por si proces kompleks ndërtimi qytetërimor mbi truall ballkanik. Vepra e tij “Qytetërimi oriental në tokat ballkanike nga shekulli XV deri në fund të shekullit XVII” mbetet një nga analizat më të guximshme dhe më të ndërgjegjshme që janë shkruar mbi transformimin urban të Ballkanit nën osmanët.
Para ardhjes osmane, Ballkani nuk kishte qytete në kuptimin e plotë të fjalës. Kishte kështjella, kishte vendbanime të vogla rreth minierave – Olovo, Srebrenica, Kratovo, Novo Brdo (Astana), kishte disa qyteza dalmate të ndikuara nga Venecia. Por nuk kishte atë që Kaleshi e quan bërthamën e qytetit: xhaminë, çarshinë, teqen, hamamin, urën. Nuk kishte arkitekturën e jetesës kolektive islame.
Kaleshi identifikon disa faktorë thelbësorë që mundësuan rrënjosjen e qytetërimit lindor në Ballkan. I pari dhe më vendimtari ishte pranimi i fesë islame dhe i traditave turke. Ky pranim nuk u arrit vetëm nëpërmjet frikës apo detyrimeve – ai u lehtësua nga një politikë e zgjuar osmane e integrimit. Osmanët vendosën nëpunës civilë, zejtarë dhe dijetarë fetarë nga kultura e tyre në qytetet ballkanike. U dhanë privilegje ekonomike banorëve vendas. Disa prej tyre u kthyen në islam dhe u emëruan si drejtues të trevave të tyre.
Kaleshi tregon me shifra konkrete, duke u mbështetur te statistikat e popullsisë së qyteteve si Shkupi, Tetova, Manastiri, Prizreni, Ipeku, Smedereva dhe Mitrovica, si u rrit proporcionalisht popullsia myslimane gjatë shekujve XV dhe XVI. Por ai nuk e paraqet këtë si dëshmi triumfi fetar. E paraqet si dëshmi të një procesi qytetërimi të gjithanshëm.
Faktori i dytë ishte trashëgimia kulturore që osmanët e kishin marrë nga selxhukët: një traditë e pasur turke-islame e zhvilluar në gjeografinë anadollake, e cila gjeti tokë pjellore në Ballkan.
Faktori i tretë ishte strategjia e vendosjes dhe urbanizimit – kthimi i fshatrave rreth kështjellave në qytete të vërteta, duke ndërtuar sisteme të plota jete kolektive: lagje, xhami, shkolla, medrese, pazare.
Qyteti osman ballkanik kishte dy elemente kryesore dhe të pazëvendësueshme: lagjen dhe çarshinë. Lagjja nuk ishte vetëm vendbanim – ajo ishte njësi sociale, me solidaritet të brendshëm, me përgjegjësi kolektive, me identitet të përbashkët të ndërtuar rreth xhamisë apo mesxhidit qendror. Emri i lagjes zakonisht mbante emrin e xhamisë brenda saj – një praktikë që flet për rolin qendror të besimit në organizimin hapësinor të jetës.
Çarshia, nga ana tjetër, ishte zemra ekonomike dhe sociale e qytetit. Osmanët nuk e zgjidhnin vendndodhjen e çarshisë rastësisht: kështjellat strategjike, rrugët e rëndësishme, afërsia me monumentet kulturore – të gjitha luanin rol vendimtar. Çarshitë zinin 15 deri 20 për qind të sipërfaqes totale urbane. Aty ndodhej edhe xhamia më e madhe – Xhamia e Çarshisë, Mesxhidi i Xhumasë – që e mblidhte komunitetin mysliman në ditë të veçanta dhe në orare të caktuara.
Por Kaleshi nuk ishte një admirues i verbër. Ai kishte guximin ta kritikojë aty ku e shihte të nevojshme. Argumenti i tij kritik ka të bëjë me mbrojtjen e qyteteve osmane: osmanët nuk i kushtuan rëndësi të duhur ndërtimit të mureve mbrojtëse rreth qyteteve të tyre ballkanike. Kjo neglizhencë, sipas tij, ishte një gabim i rëndë strategjik – arsyeja pse hakmarrja e kundërshtarëve mbeti gjithmonë e gjallë. Rezultati u pa gjatë luftërave austro-osmane: qytete të tëra ranë pa asnjë rezistencë serioze.
Por argumenti më i guximshëm i Kaleshit nuk ka të bëjë me urbanizmin, por me vetë ekzistencën kombëtare shqiptare. Njëri prej studimeve më të veçanta të tij është “Depërtimi turk në Ballkan dhe islamizimi: faktorët e ruajtjes së qenësisë etnike dhe kombëtare të popullit shqiptar”, i lexuar si kumtesë në Kongresin e Parë Ndërkombëtar të Turkologjisë në Stamboll, më 1973, dhe i botuar në Sudosteuropa unter dem Halbmond të Mynihut më 1975.
Këtë studim vetë autori e cilësonte si heretik, dhe me të drejtë. Ishte në kundërshtim të hapur me historiografinë shqiptare, e cila theksonte vetëm anët negative të sundimit osman në Ballkan. Kaleshi paraqet një tezë krejt të re: meqë shqiptarët nuk kishin shtet, organizim kishtar, kulturë, letërsi dhe shkrim vetanak, ardhja e turqve në Ballkan jo vetëm që e pengoi asimilimin e tyre, por edhe i hapi rrugë ekspansionit shqiptar. Osmanët, paradoksalisht, e mbrojtën identitetin shqiptar duke e integruar atë në një strukturë të re politike dhe qytetëruese.
Kaleshi planifikonte t’i zgjeronte dhe t’i thellonte këto teza, por vdekja e parakohshme ia pamundësoi. Mbetën skicë, por çfarë skice. Edhe në formën e tyre të paplotë, ato hapin një perspektivë të tërë të re mbi marrëdhëniet shqiptaro-osmane, mbi islamizimin si mbrojtje dhe jo vetëm si nënshtrim, mbi identitetin kombëtar si diçka që mund të ruhet pikërisht brenda strukturave të pushtetit të huaj.
Ulqini (Dulcigno) është një shembull i gjallë i asaj që Kaleshi përshkruan. Rrugët e ngushta të Kalasë, xhamia, hamami, çarshia historike – gjurma osmane është aty, e lexueshme në gur dhe hapësirë. Të dish ta lexosh atë gjurmë, siç na mëson Kaleshi, do të thotë të kuptosh jo vetëm historinë e një qyteti, por historinë e një mënyre të jetesës njerëzore dhe të mbijetesës kombëtare.
Në vitin 2025, kur studimet osmane dhe ballkanike po fitojnë sërish rëndësi akademike dhe publike, Hasan Kaleshi meriton shumë më tepër vëmendje se sa i është kushtuar deri tani. Vepra e tij është një dritare – ndoshta e vetmja e hapur plotësisht nga brenda – drejt kuptimit të asaj se çfarë ndodhi kur Lindja ndeshi Perëndimin, jo në fushëbetejë, por në rrugë, në pazar, në lagje, dhe në zemrën e vetë popullit shqiptar.
(Bazuar në: S. Ural, “Ndikimi osman në formimin e qyteteve ballkanike në epokën klasike nga perspektiva e Hasan Kaleshit”, Vakanuvis, Vëll. 10 (1), 2025, ff. 1236-1262)