Deputetët shqiptarë kërkojnë njohjen dhe dënimin institucional të krimeve ndaj shqiptarëve
Dorëzimi në Kuvendin e Malit të Zi i Projektrezolutës për Masakrën e Tivarit dhe krimet e tjera të kryera ndaj shqiptarëve përbën një zhvillim me rëndësi të veçantë politike, historike dhe kombëtare. Kjo nismë, e ndërmarrë nga katër deputetë shqiptarë, rikthen në vëmendjen e institucioneve shtetërore një nga kapitujt më tragjikë të historisë së shqiptarëve në Mal të Zi dhe në hapësirën më të gjerë shqiptare.
Përtej rëndësisë së saj parlamentare, kjo nismë prek një çështje që për dekada ka mbetur e mbuluar nga heshtja, trajtimi i pjesshëm historik dhe mungesa e një qëndrimi të qartë institucional: zbardhjen e krimeve, njohjen e viktimave dhe vendosjen e së vërtetës historike në vendin që i takon.
Një nismë e përbashkët e përfaqësuesve politikë shqiptarë
Projektrezoluta është dorëzuar më 30 tetor 2026, me nënshkrimet e deputetëve Nikollë Camaj, Artan Çobi, Ilir Çapuni dhe Mehmet Zenka, që përfaqësojnë subjektet politike shqiptare në Kuvendin e Malit të Zi. Ajo figuron në regjistrin zyrtar të Kuvendit të Malit të Zi, e protokolluar me numrin 00-71/26-8, më 30 tetor 2026. Dokumenti i është drejtuar kryetarit të Kuvendit, Andrija Mandiq, me kërkesën për t’u shqyrtuar në procedurën parlamentare.
Lajmin e ka bërë publik nënkryetari i Kuvendit, Nikollë Camaj, i cili ka shprehur pritjen që kjo nismë të marrë mbështetje të gjerë parlamentare. Mesazhi i tij, se synimi është të rikujtohen krimet dhe të sigurohet që ato të mos harrohen, shpreh një kërkesë që shkon përtej përkatësive partiake. Bëhet fjalë për një çështje të kujtesës historike, dinjitetit njerëzor dhe përgjegjësisë së institucioneve ndaj së kaluarës.
Kjo nismë është bërë e ditur edhe nga mediet malazeze, të cilat konfirmojnë dorëzimin e propozimit nga përfaqësuesit e Forumit Shqiptar, Aleancës Shqiptare dhe Unionit Demokratik të Shqiptarëve.
Masakra e Tivarit – një nga tragjeditë më të rënda të shqiptarëve në vitin 1945
Për ta kuptuar rëndësinë e kësaj nisme parlamentare, është e domosdoshme të rikthehemi te ngjarja që tronditi rëndë popullin shqiptar në përfundim të Luftës së Dytë Botërore. Më 1 prill 1945, në Tivar, ndodhi një nga masakrat më të rënda ndaj shqiptarëve në historinë e shekullit XX. Viktimat ishin kryesisht shqiptarë të mobilizuar nga Kosova, të cilët, në rrethana të dhunshme dhe nën kontrollin e strukturave ushtarake jugosllave, po transportoheshin drejt frontit në Adriatik, për t’u angazhuar në luftimet kundër forcave gjermane.
Mobilizimi i tyre kishte nisur në mars të vitit 1945. Kolonat e rekrutëve shqiptarë u detyruan të përshkonin një rrugë të gjatë e të mundimshme, në kushte të rënda, pa ushqim dhe trajtim të përshtatshëm, të paarmatosur dhe nën përcjelljen e njësive ushtarake.
Gjatë marshimit pati vrasje, keqtrajtime dhe humbje të shumta jete. Tragjedia arriti kulmin në Tivar, ku qindra shqiptarë u vranë në rrethana mizore, veçanërisht në mjediset e ndërtesës së Monopolit të Duhanit, e cila është bërë një nga simbolet e kësaj masakre.
Dokumentet dhe dëshmitë e të mbijetuarve kanë ndihmuar në rindërtimin e ngjarjeve dhe në dokumentimin e përmasave të tragjedisë.
Sa ishin viktimat – një çështje që kërkon ende zbardhje
Një nga çështjet më të ndërlikuara të Masakrës së Tivarit mbetet përcaktimi i numrit të saktë të viktimave. Në literaturën historike, dokumentet ushtarake dhe dëshmitë e të mbijetuarve paraqiten shifra të ndryshme. Disa studime dhe hulumtime flasin për qindra të vrarë vetëm në qytetin e Tivarit, ndërsa përllogaritjet që përfshijnë të gjitha kolonat, vrasjet gjatë marshimit dhe zhdukjet në territorin e Shqipërisë dhe Malit të Zi, arrijnë në disa mijëra.
Edhe studimet e tjera theksojnë se mungesa e listave të plota të rekrutëve, e dokumentacionit të njësive ushtarake dhe e të dhënave për varrezat e viktimave e vështirëson përcaktimin përfundimtar të numrit të të vrarëve.
Prandaj, një nga kërkesat më të rëndësishme që duhet të mbështesë çdo përpjekje institucionale është hapja dhe shqyrtimi i dokumentacionit arkivor, përfshirë arkivat ushtarake jugosllave, si dhe identifikimi i viktimave dhe i vendeve ku janë varrosur.
Përgjegjësia historike dhe heshtja institucionale
Masakra e Tivarit nuk mund të trajtohet si një episod i shkëputur nga rrethanat politike dhe ushtarake të kohës. Ajo duhet parë në kontekstin e vendosjes së pushtetit komunist në Jugosllavi, të mobilizimeve të dhunshme dhe të represionit që përjetoi popullsia shqiptare në Kosovë dhe në viset e tjera shqiptare.
Përgjegjësia për zbardhjen e kësaj tragjedie nuk kufizohet vetëm tek identifikimi i atyre që kanë kryer vrasjet. Ajo përfshin edhe përcaktimin e zinxhirit komandues, të urdhërdhënësve, të institucioneve që e kanë organizuar mobilizimin dhe transportimin e rekrutëve, si dhe të atyre që kanë qenë në dijeni për krimet dhe nuk kanë ndërmarrë veprime për t’i parandaluar.
Hulumtimet historike kanë nxjerrë në pah edhe dokumente të institucioneve shqiptare të kohës, përfshirë raportin e ministrit të Mbrojtjes, Haxhi Lleshi, për vrasjen e shqiptarëve nga strukturat jugosllave në territorin e Shqipërisë. Këto dokumente dëshmojnë se tragjedia nuk përfundoi vetëm me vrasjet në Tivar, por kishte përmasa më të gjera.
Heshtja e gjatë politike dhe ideologjike e bëri edhe më të vështirë zbardhjen e kësaj ngjarjeje. Për shumë dekada, viktimat dhe familjet e tyre nuk patën mundësinë që dhimbjen ta shndërronin në një kërkesë të mirëfilltë institucionale për drejtësi dhe njohje.
Rezoluta duhet të shërbejë edhe për zbardhjen e krimeve të tjera ndaj shqiptarëve në Mal të Zi
Një element veçanërisht i rëndësishëm i nismës së katër deputetëve shqiptarë është fakti se ajo nuk kufizohet vetëm te Masakra e Tivarit, por përfshin edhe krimet e tjera të kryera ndaj shqiptarëve në Mal të Zi. Kjo e zgjeron rëndësinë historike dhe politike të dokumentit.
Historia e shqiptarëve në Mal të Zi njeh periudha të vështira, të shoqëruara me dhunë shtetërore, represion, burgosje, diskriminim dhe cenim të të drejtave kombëtare e njerëzore. Për këtë arsye, është e nevojshme që edhe ngjarjet e tjera tragjike, të cilat kanë mbetur të patrajtuara ose të trajtuara në mënyrë të pamjaftueshme, të bëhen pjesë e një shqyrtimi serioz historik dhe institucional.
Megjithatë, për të shmangur përgjithësimet, secila ngjarje duhet të dokumentohet veçmas, me datë, vend, viktima, dëshmi dhe përgjegjësi të identifikueshme. Vetëm kështu mund të ndërtohet një pasqyrë e besueshme e historisë dhe e vuajtjeve të shqiptarëve në këto troje.
Çfarë duhet të sjellë kjo nismë parlamentare?
Dorëzimi i Projektrezolutës është një hap i rëndësishëm, por jo përfundimtar. Rëndësia e saj reale do të vlerësohet nga mënyra se si do të trajtohet në Kuvend dhe nga përmbajtja e vendimeve që do të pasojnë.
Në këtë drejtim, është e arsyeshme të pritet që procesi parlamentar të shoqërohet me disa hapa konkretë: shqyrtimi dhe miratimi i Projektrezolutës nga Kuvendi i Malit të Zi, njohja institucionale e Masakrës së Tivarit dhe e krimeve të tjera të dokumentuara ndaj shqiptarëve, nxitja e hulumtimeve historike dhe hapja e dokumentacionit arkivor për studiuesit, identifikimi i viktimave dhe i vendeve të varrimit, aty ku kjo është ende e mundur, përkujtimi dinjitoz i viktimave dhe ruajtja e kujtesës historike përmes institucioneve arsimore e kulturore, mbështetja e bashkëpunimit ndërmjet institucioneve të Malit të Zi, Kosovës dhe Shqipërisë për dokumentimin e plotë të kësaj tragjedie.
Këto janë pritshmëri dhe objektiva që mund t’i japin kuptim të qëndrueshëm nismës, pavarësisht se përmbajtja përfundimtare e kërkesave do të varet nga teksti i plotë i rezolutës.
Një provë për përgjegjësinë demokratike të Kuvendit
Përkrahja e kësaj rezolute nuk duhet parë si çështje e interesit të një partie, e një grupi politik apo vetëm e deputetëve shqiptarë. Ajo është një çështje që prek ndërgjegjen demokratike të gjithë shoqërisë malazeze. Prandaj, mbështetja e saj nga deputetët e shumicës dhe të opozitës do të ishte një dëshmi se Mali i Zi është i gatshëm të përballet me kapitujt e vështirë të historisë së vet, pa paragjykime etnike dhe pa kalkulime politike.
Një shtet demokratik nuk dobësohet kur i pranon të vërtetat e dhimbshme të së kaluarës. Përkundrazi, ai forcohet kur tregon gatishmëri për t’i njohur gabimet dhe padrejtësitë historike, për të nderuar viktimat dhe për të ndërtuar marrëdhënie të shëndosha ndërmjet qytetarëve të tij. Pikërisht për këtë arsye, votimi i kësaj rezolute do të ishte një moment me peshë jo vetëm për shqiptarët, por edhe për vetë institucionet e Malit të Zi.
Kujtesa nuk është hakmarrje, por detyrim ndaj së vërtetës
Masakra e Tivarit nuk është vetëm një kujtim i dhimbshëm i familjeve shqiptare që humbën bijtë e tyre në pranverën e vitit 1945. Ajo është një plagë historike që kërkon trajtim të drejtë, dokumentim të plotë dhe njohje institucionale.
Të kërkosh zbardhjen e një masakre nuk do të thotë të nxisësh urrejtje ndaj një populli tjetër. Do të thotë të kërkosh përgjegjësi për krimet, të nderosh viktimat e pafajshme dhe të sigurosh që tragjedi të tilla të mos përsëriten.
Nisma e katër deputetëve shqiptarë – Nikollë Camaj, Artan Çobi, Ilir Çapuni dhe Mehmet Zenka, përbën një mundësi që kjo çështje të dalë nga kufijtë e përkujtimit simbolik dhe të marrë trajtim institucional në Kuvendin e Malit të Zi.
Tashmë përgjegjësia nuk është vetëm e propozuesve të rezolutës. Ajo u takon të gjithë deputetëve, pa dallim kombësie dhe përkatësie politike. Sepse një e vërtetë historike nuk mund të varroset përgjithmonë në heshtje, ashtu siç nuk mund të harrohen mijëra jetë njerëzish të pafajshëm. Kujtesa është detyrim ndaj viktimave, ndërsa drejtësia historike është detyrim ndaj brezave që vijnë.