Një shqetësim që nuk duhet të heshtet
Shoqëria shqiptare, në vendlindje dhe në mërgatë, po përballet me shumë sfida të natyrave të ndryshme: ekonomike, sociale, kulturore, demografike e institucionale. Mirëpo, krahas këtyre problemeve të dukshme, po bëhet gjithnjë e më shqetësues edhe një fenomen tjetër, më pak i matshëm, por me pasoja të thella për marrëdhëniet ndërnjerëzore: dobësimi i solidaritetit dhe rritja e një klime mosbesimi, zilie, përgojimi dhe denigrimi ndaj njëri-tjetrit.
Në jetën e përditshme dëgjojmë e shohim më shpesh se më parë raste të shpifjeve, thashethemeve, etiketimeve, përçmimeve, bullizmit, përjashtimit shoqëror dhe konfliktit të panevojshëm. Në disa raste, këto dukuri depërtojnë edhe brenda familjes, duke cenuar marrëdhëniet ndërmjet prindërve e fëmijëve, vëllezërve e motrave, kushërinjve dhe të afërmve.
Problemi nuk qëndron vetëm te një konflikt individual. Kur sjellje të tilla përsëriten, normalizohen dhe shndërrohen në mënyrë komunikimi, ato marrin përmasën e një problemi social dhe kulturor.
Nga kundërshtari i jashtëm te përçarja e brendshme
Historia e shqiptarëve është e mbushur me periudha në të cilat faktorë të jashtëm janë përpjekur të dobësojnë unitetin tonë përmes politikave përçarëse, propagandës dhe manipulimit të dallimeve të brendshme. Kjo është një pjesë e rëndësishme e kujtesës sonë historike. Sot duhet të kemi guximin të shtrojmë një pyetje tjetër: A po e bëjmë ndonjëherë vetë atë që dikur na e bënin të tjerët?
Asnjë shoqëri nuk mund të dëmtohet vetëm nga kundërshtarët e saj. Ajo dobësohet edhe atëherë kur anëtarët e saj humbin besimin te njëri-tjetri, kur suksesi i tjetrit shihet si kërcënim dhe kur një njeri që kontribuon për të mirën e përbashkët bëhet objekt sulmi vetëm pse ka arritur diçka.
Kur shqiptari shpif për shqiptarin, kur e njollos pa prova, kur ia minimizon kontributin dhe përpiqet t’ia mohojë vlerën, atëherë nuk kemi më nevojë për një armik të jashtëm që të na dobësojë.
Suksesi i tjetrit nuk është dështimi im
Një nga shfaqjet më të dhimbshme të kësaj klime është mënyra se si në disa raste pritet suksesi i tjetrit. Në vend të urimit, vjen dyshimi. Në vend të mbështetjes, vjen ironia. Në vend të pyetjes “si mund të ndihmojmë?”, lind pyetja “si mund ta ulim?”. Dhe kështu krijohet një paradoks i rrezikshëm: njeriu nuk përpiqet gjithmonë të ngrihet vetë, por përpiqet ta ulë tjetrin që të mos duket më i ulët.
Kjo nuk është konkurrencë e shëndetshme. Është një formë e varfërisë morale. Një shoqëri përparon kur njerëzit konkurrojnë me punën, dijen, profesionalizmin dhe krijimtarinë e tyre – jo kur konkurrojnë se kush mund ta njollosë më shumë tjetrin.
Degradimi i të mirit dhe glorifikimi i së keqes
Një shoqëri duhet të shqetësohet seriozisht kur krijohet përshtypja se vlerat nuk shpërblehen, ndërsa sjelljet negative marrin vëmendje. Nëse njeriu punëtor përbaltet, ndërsa shpifësi bëhet i dëgjuar; nëse intelektuali nënvlerësohet, ndërsa ai që prodhon konflikt merr hapësirë, nëse kontributi i ndershëm harrohet, ndërsa sjellja agresive duartrokitet, atëherë kemi një problem që shkon përtej një individi. Kemi të bëjmë me çrregullimin e mekanizmave moralë të vlerësimit shoqëror.
Njeriu që ka ndërtuar me vite një autoritet profesional nuk duhet të rrëzohet me një thashethem. Njeriu që ka shkruar libra, ka edukuar breza, ka shërbyer në komunitet, ka punuar për kulturën apo ka ndihmuar bashkëkombësit e tij nuk duhet të gjykohet me fjalë të hedhura pa prova. Vlera e një njeriu duhet të gjykohet nga puna dhe veprat e tij, jo nga thashethemet që qarkullojnë për të. Nuk mund të ndërtojmë një shoqëri të fortë duke i bërë njerëzit të suksesshëm të ndihen fajtorë për suksesin e tyre. As nuk mund të krijojmë një komunitet të bashkuar duke e kthyer kritikën në poshtërim dhe mendimin ndryshe në armiqësi.
Kur thashethemet bëhen “të vërteta” dhe fjala humb përgjegjësinë
Një nga rreziqet më të mëdha të kohës sonë është shpejtësia me të cilën përhapet fjala. Sidomos në rrjetet sociale, një pretendim i pabazuar mund të përsëritet dhjetëra herë dhe, pas pak kohësh, të fillojë të perceptohet si fakt. Mirëpo përsëritja nuk e shndërron gënjeshtrën në të vërtetë. Një akuzë pa prova mbetet akuzë. Një shpifje e përsëritur mbetet shpifje.
Prandaj kemi nevojë për një kulturë të re komunikimi: të mos besojmë gjithçka që dëgjojmë, të mos shpërndajmë gjithçka që lexojmë dhe, mbi të gjitha, të mos gjykojmë njerëz mbi bazën e fjalëve të të tjerëve. Duhet ta kuptojmë se liria e shprehjes nuk duhet të ngatërrohet me lirinë për të poshtëruar tjetrin. Kritika është e nevojshme. Debati është i shëndetshëm. Kundërshtimi është pjesë e demokracisë. Por kritika pa fakte, e shoqëruar me fyerje dhe denigrim personal, nuk është debat konstruktiv. Është një formë e dhunës verbale dhe sociale.
Plaga më e dhimbshme: kur përçarja hyn në familje
Nëse ka një vend ku duhet të fillojë rindërtimi i besimit, është familja. Marrëdhëniet ndërmjet prindërve dhe fëmijëve, vëllezërve dhe motrave, kushërinjve dhe të afërmve nuk mund të ndërtohen mbi zili, rivalitet dhe mosrespekt.
Natyrisht, çdo familje ka konfliktet dhe mosmarrëveshjet e veta. Por një shoqëri që e humb aftësinë për të falur, për të komunikuar dhe për të respektuar edhe brenda familjes, humb një nga mekanizmat më të rëndësishëm të kohezionit të saj. Tradita shqiptare ka trashëguar një parim të rëndësishëm: në kohë të vështira, njeriu duhej të gjente mbështetje te njeriu i vet. Ky parim nuk duhet humbur.
Edhe mërgata ka nevojë për më shumë solidaritet
Shqiptarët në diasporë kanë dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm për familjet, vendlindjet dhe komunitetet e tyre. Edhe atje shfaqen herë pas here të njëjtat probleme: rivalitete personale, ndarje në grupe, mosbesim dhe përpjekje për të zhvlerësuar kontributin e tjetrit. Është një paradoks i hidhur. Prandaj mërgata shqiptare duhet të jetë jo vetëm burim ekonomik, por edhe model bashkëpunimi, qytetarie dhe solidariteti.
Të huajt shpesh na respektojnë për atë që ne harrojmë ta vlerësojmë
Ka një paradoks tjetër që meriton vëmendje. Në jo pak raste, shqiptarët që kanë dhënë kontribut në shkencë, kulturë, art, arsim, gazetari, biznes apo fusha të tjera marrin vlerësim në mjediset ku jetojnë e veprojnë, ndërsa në vendin e origjinës përballen me skepticizëm, nënvlerësim apo sulme personale.
Sigurisht, çdo vlerësim duhet të mbështetet në fakte dhe jo në mitizime. Por kjo nuk na pengon të bëjmë një pyetje të drejtë: Pse nuk dimë ta vlerësojmë sa duhet njeriun tonë përpara se ta vlerësojnë të tjerët?
Shpesh kemi prirje t’i nderojmë njerëzit pasi largohen nga kjo botë, ndërsa gjatë jetës së tyre ua kemi bërë më të vështirë punën me indiferencë, zili ose fjalë të këqija. Kjo duhet të ndryshojë.
Të kritikojmë më shumë veprën, jo personin
Një shoqëri e pjekur nuk është shoqëri pa kritika. Përkundrazi, ajo është shoqëri që di të kritikojë. Por ekziston një dallim i madh ndërmjet kritikës dhe poshtërimit. Mund të mos pajtohemi me një ide pa e fyer autorin e saj. Mund të kundërshtojmë një vendim pa e njollosur personin. Mund të vëmë në pikëpyetje një veprim pa shpifur për jetën e dikujt. Mund të kemi mendime të ndryshme dhe përsëri të ruajmë respektin. Ky është themeli i kulturës demokratike.
Pse e kemi kaq të vështirë të duartrokasim njëri-tjetrin?
Kjo është pyetja që kërkon një përgjigje më të thellë. Zilia, në kuptimin shoqëror, shpesh ushqehet nga krahasimi. Njeriu nuk e mat gjithmonë veten me atë që ka arritur, por me atë që ka arritur tjetri. Kur ky krahasim shoqërohet me pasiguri personale, pakënaqësi ose ndjenjë padrejtësie, suksesi i tjetrit mund të perceptohet si humbje personale. Kjo është një logjikë e gabuar. Suksesi i tjetrit nuk e zvogëlon vlerën time.
Një arritje profesionale nuk ia mohon askujt mundësinë për të arritur më shumë. Një njeri i respektuar nuk duhet të shihet si pengesë për respektin që mund të fitojnë të tjerët.
Balta që hedhim mbi tjetrin, në fund na mbulon të gjithëve
Nuk është e nevojshme që të gjithë të mendojmë njësoj. Nuk është e nevojshme që të gjithë të pajtohemi për gjithçka. Por është e domosdoshme të mësojmë të mos e urrejmë njëri-tjetrin vetëm pse jemi të ndryshëm. Le t’i lëmë pas xhelozitë e sëmura, përgojimet, shpifjet dhe dëshirën për ta zhvlerësuar tjetrin. Le t’u kthehemi vlerave njerëzore: respektit, mirësisë, solidaritetit, ndershmërisë dhe fjalës së matur. Ta ndihmojmë atë që ka nevojë. Ta mbështesim atë që punon. Ta respektojmë atë që ka kontribuuar. Ta korrigjojmë atë që gabon, pa e poshtëruar. Ta duartrokasim atë që arrin.
Dhe mbi të gjitha, të mos harrojmë se shqiptari që ngrihet me punë nuk është kërcënim për shqiptarin tjetër. Prandaj, para se të hedhim baltë mbi tjetrin, le të mendojmë mirë. Sepse balta që hedhim mbi një njeri mund ta njollosë përkohësisht atë, por gjurma e saj morale mbetet edhe mbi duart e atij që e hodhi.
Dinjiteti mund të sulmohet. Puna e ndershme mund të përgojohet. E vërteta mund të vonohet. Por në fund: dinjiteti dhe puna e ndershme nuk mposhten nga thashethemet.