“Mëkati më i madh është kur intelektualët heshtin.”
Kjo është porosia që Naxhija nuk e thotë vetëm si reflektim, por si një akt akuze ndaj kohës, ndaj harresës dhe ndaj atyre që zgjodhën të mos flasin. Në moshën 91-vjeçare, e mprehtë si brisku, ajo nuk rrëfen thjesht jetën e saj – ajo dëshmon një epokë.
Historia e saj nuk është e lehtë. Është historia e një vajze që nuk e njohu babanë e saj, të vrarë nga një sistem që nuk duronte identitetin, krenarinë dhe qëndresën shqiptare. Është historia e një familjeje të përndjekur, e një dere që nuk u përkul, por që pagoi çmimin më të lartë.
Në kujtesën e saj jeton ende amaneti i axhës së saj, figurës së madhe patriotike Cafo Beg Ulqini: “Vajzat t’i drejtoni nga Kosova.”
Ky nuk ishte vetëm një udhëzim familjar, por një orientim kombëtar – një thirrje për mbijetesë dhe vazhdimësi. Dhe ashtu ndodhi. Kosova u bë shtëpia e tyre, vendi ku Naxhija gjeti jo vetëm strehë, por edhe jetën – aty ku njohu dhe bashkëshortin e saj, Fahri Buçincën.
Por edhe në këto kujtime, dhimbja nuk mungon. Ajo kujton momentin kur dorëzonte dokumentet dhe përballej me një zë zyrtar sllav që e thërriste: “Alibegović”.
Përgjigjja e saj ishte e prerë, identitare: “Jo! Alibegu, o s’ka…”
Një refuzim i thjeshtë në formë, por i thellë në përmbajtje – refuzim për t’u tjetërsuar.
Një flamur, një qëndresë
Më 14 qershor 1941, në Ulqin ndodhi një nga aktet më domethënëse të historisë sonë kombëtare. Nën udhëheqjen e palëkundur të Cafo Beg Ulqinit, flamuri shqiptar u ngrit për herë të parë në këtë qytet.
Ai qëndronte krenar përkrah Francesco Jacomonit, duke ngritur flamurin pranë Kishës së Shën Jozefit – një moment që simbolizonte jo vetëm një akt politik, por një shpallje identiteti.
Me vendosjen e pushtuesve gjatë Luftës së Dytë Botërore në Ulqin në prill 1941, këta udhëheqës fetarë së bashku me disa atdhetarë të tjerë iu bashkuan Mustafë Alibegut, figurë e njohur atdhetare nga Ulqini, i cili në popull njihej me emrin Cafo Begu. Familja Alibegu, me tradita detare dhe tregtare, ishte me orientime të qarta kombëtare. Kjo familje ka dhënë kontribut të madh, sa në fushën kombëtare edhe në atë arsimore, në Ulqin dhe më gjerë. Ai së pari ishte detar, pastaj tregtar dhe anëtar i disa partive, me kohë edhe kryetar i Komunës së Ulqinit. Në kohën e Karagjorgjeviqëve ishte kryetar shumëvjeçar i Komunës së Ulqinit, senator në oborrin mbretëror dhe deputet. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Cafo Begu ishte sërish kryetar komune në Ulqin, pastaj deputet e më vonë përfaqësues i shqiptarëve të Malit të Zi në Parlamentin shqiptar. Ishte anëtar i Këshillit të Lartë të Regjencës, të udhëhequr nga Mehdi Frashëri, Fuad Dibra, Lef Nosi, me kryetar Rexhep Mitrovicën. Në këtë staf ai do ta lidhë aktivitetin në Ulqin, gjithnjë i ndihmuar nga shokët e tij dhe bashkëpunëtorët më të ngushtë: Dom Nikollë Tusha, hafiz Hasan Llunji e shumë të tjerë.
Rreth tij ishin burra të shquar të Ulqinit: Hoxhë Hasan Llunji, Dom Nikollë Tusha, Hodo dhe Rifat Alibegu, Selë Lamoja, Riza Sula, Dom Ivo Bellashi, Lush Paloka, Ded Gjo Nikë Delija, Zyhdi Fici, Mustafa Canka, Rexhep Dollaku, Memin Resulbegu, Tahir Nikeziqi, Rafo Gorana, Kolë Marash Zefi… dhe shumë të tjerë.
Por historia nuk u tregua e mëshirshme. Shumë prej tyre u ekzekutuan ose u burgosën nga regjimet komuniste – si ai jugosllav i Titos, ashtu edhe ai shqiptar i Enver Hoxhës. Megjithatë, ata nuk u thyen. Fryma e tyre mbeti.
Lidhja ime familjare dhe dëshmia e gjallë
Kjo histori nuk është e largët për mua. Familja ime lidhet drejtpërdrejt me Cafo Beg Ulqinin. Gjyshi im, Xhemal Rama, dhe axha i babait tim, Shaban Rama, ishin truproja të tij – njerëz që jo vetëm e ruajtën fizikisht, por ndanë me të idealin.
Vrasja e babait të Naxhijes
Një veprim i tillë nuk është për t’u çuditur, sepse për pushtetarët e rinj parësor ishte orientimi ideologjik e jo ai kombëtar. Ngjashëm kanë vepruar edhe me Hodo Alibegun të cilin e burgosin në Shqipëri dhe e sjellin në burgun e Tivarit, ndërsa më pas të dy i sjellin në burgun e Ulqinit. Pas hetuesisë së rëndë, u mbajt gjykimi publik në sallën e hotelit “Jadran” të Ulqinit.
Ende në varr të përbashkët
Më 15 dhjetor 1944, katër të burgosurit me duar lidhur: hafiz Hasan Llunji, Memin Resulbegu (punëtor i gjeodezisë), Caf Canka dhe Zyhdi Fici, me roje të maskuara dhe të armatosura përcilleshin gjoja drejt Cetinës që atje t’iu shqiptohej dënimi përfundimtar. Dhe në drejtim të Tivarit, pranë fshatit Braticë, arritën në një kthesë ku iu ishte vendosur prita, ku i pushkatuan të gjithë.
Në vendin që sot quhet “Laku i Hoxhës” i varrosën në një varr të përbashkët. Edhe sot janë mu në atë vend pa asnjë shenjë dalluese, edhe pse e kanë merituar të zhvarrosen dhe të varrosen me ceremoni të veçantë.
Në një nga rrëfimet më të rënda, Mustafa Canka i tregon Naxhijes se sistemi sllavo-komunist ia kishte vrarë gjyshin Caf Cankën, emrin e të cilit ai e mban me krenari. Kjo nuk ishte vetëm vrasje fizike; ishte përpjekje për zhdukje kujtese.
E megjithatë, kujtesa nuk u shua.
Një thirrje nga zemra
Historia e Naxhijes nuk është vetëm personale. Është një akuzë ndaj harresës. Është një kujtesë se identiteti nuk ruhet vetvetiu – ai kërkon zë. Një vajzë që nuk e njohu babanë e saj. Një axhë – Cafo Begu – i ndjekur dhe i përndjekur nga sistemi komunist. Një familje që nuk u dorëzua. Dhe mbi të gjitha, një porosi që nuk duhet të harrohet: “Mëkati më i madh është kur intelektualët heshtin”. Sepse kur heshtja mbizotëron, historia rishkruhet nga ata që nuk e jetuan dhe e vërteta humb.