(vijon nga numri i kaluar)
Dy vëllezërit Ivanaj patën një fund të hidhur, ashtu si edhe fati i familjes së madhe Ivanaj. Martini vdiq në Stamboll, më 14 maj 1940, pas një sëmundjeje të rëndë, ndërsa Mirashi vdiq si i burgosur politik, në Tiranë, më 22 shtator 1953. Drita, trashëgimtarja e vetme dhe e fundit e familjes Ivanaj, tha se pengesa e saj më e madhe gjatë kohës së saj në mërgim ishte gjetja e vendit ku ishte varrosur babai, sjellja e eshtrave të tij nga Stambolli në Tiranë dhe varrimi i tij pranë xhaxhait të saj.
Shkuarja në Stamboll
Drita Ivanaj vendosi të vizitojë Turqinë në vitin 1975. Qëllimi i kësaj vizite, siç ka pohuar ajo, ishte të gjente vendin ku ishin babai dhe xhaxhai i saj dhe ku ishte varrosur babai në Stamboll. Ajo kërkoi emrat dhe adresat e vendeve ku jetonte axha i saj. Vizita e saj atje ishte një nga episodet më emocionuese të jetës së saj. Xhaxhai i saj Mirashi i la dy pako të vulosura me dokumente te disa të njohur vendas, duke mos ditur nëse do të ishte ndonjëherë në gjendje t’i gjente ato.
Moment emocional shumë i prekshëm
Kur mbërriti në Stamboll, vizitoi varrezat ku ishte varrosur babai, pagoi qiranë e mbetur atje. Kjo vizitë ishte një përvojë shumë prekëse. Gjeti një pllakë varri të bukur, me dy rreshta të shkruar në shqip, të cilat duheshin përkthyer. Stafi i zyrës së varrezave e lidhi me një gazetare shqiptare, mbiemri i së cilës ishte Prodani. Ajo e pyeti në telefon se kush ishte. Kur mori vesh se ishte Drita Ivanaj, këmbënguli të takoheshin atë mbrëmje në orën 18:00, në hollin e hotelit “Hilton”, ku ajo qëndronte. Ajo kujton një zotëri të pjekur që hyri, rreth 20 metra larg, i cili, duke e parë, iu afrua dhe i tha: “Ti je Drita Ivanaj? Je imazhi i babait tënd!”
Gazetarja që e intervistoi u emocionua shpejt dhe të nesërmen e çoi tek ish-konsulli shqiptar në Turqi, i cili, siç e dinte ajo, i kishte pakot e lëna nga xhaxhai i saj Mirashi. Prej tyre ajo zbuloi shumë detaje dhe disa kujtime se si xhaxhai i saj shkoi në Jerusalem për të ndihmuar mikun e tij, Qemal Butkën, ish-kryetarin e bashkisë së Tiranës, dhe si udhëtoi ai për të mbështetur shqiptarë të tjerë gjatë qëndrimit të tij në Turqi. Disa informacione që lidhen me gjyqin e mëvonshëm të xhaxhait të saj në Shqipëri dolën gjithashtu nga përmbajtja e këtyre pakove.
Të bashkuar në jetë, të varrosur krah për krah në vdekje
Në vitin 1995, Drita Ivanaj i solli eshtrat e babait të saj nga Stambolli dhe i vendosi pranë vëllait të tij (xhaxhait të saj) në Tiranë. Dy vëllezërit, Martin dhe Mirash Ivanaj, meqenëse ishin të bashkuar në jetë, tani janë varrosur krah për krah në Sharrë, në Tiranë, të bashkuar në vdekje. Të dy luftuan në dy fronte të rëndësishme – Martini në fushën ligjore dhe Mirashi në fushën e arsimit kombëtar.
Kjo është një histori shumë emocionuese e Drita Ivanajt, e cila ishte tri vjeçe kur u nda përgjithmonë nga i ati, i cili, siç e kemi thënë tashmë, vdiq një vit më vonë. Kjo figurë e njohur e kulturës dhe arsimit e ka babanë vetëm në kujtimet e saj, sepse në atë kohë ishte shumë e vogël dhe nuk mban mend shumë. Megjithatë, nga rrëfimet e nënës së saj, nga librat që lexoi, dokumentet arkivore dhe dorëshkrimet që hulumtoi, ekspozita me qindra dokumente Ivanaj, marrë nga Arkivi Kombëtar i Shqipërisë, që e organizoi me përkushtim dhe dashuri të jashtëzakonshme, ajo arriti të bënte aq shumë për familjen Ivanaj në Tiranë sa pak të tjerë mundën.
Kjo bijë e martirit të dijes dhe drejtësisë shqipe, Dr. Martin Ivanajt, i cili la pas një trashëgimi të rrallë në fushën e së drejtës zakonore, me rastin e 100-vjetorit të mbrojtjes së doktoraturës në Romë (1921-2021), botoi disertacionin e tij në tri gjuhë – shqip, anglisht dhe italisht – duke e bërë atë të arritshëm për studiuesit dhe juristët e sotëm. Në hyrje të atij botimi, ajo përshkroi me kujdes rrugën e jetës së babait, gjyshit dhe xhaxhait të saj – Mirashit, i cili u burgos dhe vdiq nën regjimin komunist, vetëm sepse ishte një zë i lirë dhe një patriot i devotshëm i Shqipërisë. Kjo vepër nuk është thjesht një botim: është një akt përkujtimor, akademik dhe patriotik – i denjë për të.
Kthimi i pronës
Përveç kthimit të eshtrave të babait të saj në vendlindje, Drita Ivanaj arriti të rimarrë edhe pronën e saj në vitin 1995, në të cilën u kthye vetëm në vitin 2009, pas pengesave të papërshkrueshme të të gjitha llojeve.
“Kur më në fund hyra në pronën time, e cila ishte zhveshur nga gjithçka, pashë se edhe tualetet ishin hequr”, tha ajo me habi.
E gjithë kjo punë e madhe që bëri për babanë dhe xhaxhain e saj është një kryevepër, një nder i madh për familjen Ivanaj dhe për kombin shqiptar. Ajo i kapërceu me sukses të gjitha vështirësitë e jetës dhe arriti të mbante barrën e mbiemrit të familjes së saj – të babait të saj Martinit, të nënës së saj italiane Giuseppa Polliotti – Ivanaj dhe të xhaxhait të saj Mirashit. Falë punës së saj të palodhur, dëshirës së saj të zjarrtë dhe sakrificës së madhe, ajo u bë një shembull se si një grua shqiptare duhet të respektojë familjen dhe fisin e saj.
Vdekja
Kjo vizionare e palodhur që ia kushtoi jetën familjes dhe trashëgimisë kulturore shqiptare, duke ruajtur kujtesën historike, duke promovuar vlerat kombëtare, duke përmirësuar arsimin dhe duke fuqizuar të rinjtë shqiptarë, ndërroi jetë më 31 korrik 2025. Ceremonia e lamtumirës dhe homazhet u mbajtën më 1.08.2025, në orën 11:00-15:00, pranë Fondacionit “Martin &Mirash Ivanaj” në Tiranë. Në orën 15:00 u varros në varrezat e Sharrës, ku Drita Ivanaj prehet pranë babait, xhaxhait dhe kushëririt të saj. Me largimin e Dritës në përjetësi, u shua edhe drita e fundit që vazhdoi me dinjitet rrugën e vëllezërve Ivanaj. (Fund)