Të vizitosh Hotin e Malësisë së Madhe dhe të mos ndalesh për një moment te Kroni i Traboinit është pothuajse e pashmangshme, sepse ky burim uji është një thesar i trashëgimisë kulturore të komunitetit vendas, i cili tërheq çdo vizitor me pamjen e tij karakteristike, ujin e freskët, të pastër si loti, dhe mjedisin e mrekullueshëm natyror që e rrethon. Ai e mori emrin nga vendbanimi me të njëjtin emër.
E gjithë popullsia vendase, brez pas brezi, ishte e lidhur emocionalisht dhe shpirtërisht me këtë burim uji, i cili simbolizonte jetën. Ekzistenca e tyre pa këtë burim, në këtë vendbanim me burime të pakta uji, nuk do të ishte e mundur. Prandaj, me kalimin e viteve, ata u kujdesën për mirëmbajtjen, riparimin, pastrimin dhe rregullimin e tij me aksione vullnetare, me shumë dashuri, përkushtim dhe kujdes
Ky burim i pashtershëm uji ka një jetëgjatësi prej qindra vitesh. Njerëz nga historia pinin ujë këtu. Ata gjithashtu ndalonin këtu dhe mbanin takime të shkurtra. Ky krua u shërbente banorëve të kësaj zone për të siguruar ujë të pijshëm, për të larë rrobat e tyre gratë sojnike, për ujitjen e bagëtive, por edhe për vënien në punë të dy ish-mullinjve në afërsi të tij, ku popullsia vendase, si dhe të interesuarit nga vendbanimet e tjera përreth, bluanin grurë dhe drithëra.
Nga ky burim, edhe sot, banorët e fshatrave që nuk përfshihen në sistemin e furnizimit me ujë të Tuzit furnizohen me ujë të pijshëm. Uji nga ky burim, ndryshe nga e kaluara, kur gratë dhe vajzat mbushnin buliera uji dhe i mbanin mbi shpinë disa kilometra, tani mbushet në bidona dhe transportohet me makina. Më parë kishte një radhë të gjatë grash dhe vajzash që prisnin të mbushnin ujë në këtë burim. Ato prisnin shumë kohë për të mbushur bulierat e tyre me ujë. Sot, kjo mënyrë e furnizimit me ujë të pijshëm me cilësi të lartë nga Kroni i Traboinit mbetet vetëm në kujtesën e atyre njerëzve që e jetuan dhe e përjetuan atë kohë.
Ky krua shekullor, në kohë shumë të vështira ishte një oazë unike, një vend magjepsës për t’u mbledhur, për të folur, për t’u shoqëruar, për të luajtur lojëra tradicionale popullore, për të kërcyer dhe për të argëtuar komunitetin vendas. Pavarësisht luftërave dhe vështirësive të ndryshme në jetë, ky burim publik, ndryshe nga shumë burime të tjera në Malësi, të cilat janë të fjetura ose të mbuluara me lëmashk, është ende funksional. Merita për këtë u takon vullnetarëve të palodhur të Traboinit (Hotit), dashamirës të ruajtjes së trashëgimisë së tyre kulturore dhe natyrore.
E gjithë popullsia vendase, brez pas brezi, ishte e lidhur emocionalisht dhe shpirtërisht me këtë burim uji, i cili simbolizonte jetën. Ekzistenca e tyre pa këtë burim, në këtë vendbanim me burime të pakta uji, nuk do të ishte e mundur. Prandaj, me kalimin e viteve, ata u kujdesën për mirëmbajtjen, riparimin, pastrimin dhe rregullimin e tij me aksione vullnetare, me shumë dashuri, përkushtim dhe kujdes.
Përpara Kronit të Traboinit ndodhet një shesh me ograja përreth, një stadium i vogël futbolli, një fushë basketbolli dhe një ndërtesë e një shkolle katërvjeçare – paralele e veçantë e shkollës fillore “Bashkimi” në Skorraq, e cila u mbyll disa vite më parë për shkak të mungesës së nxënësve, si rezultat i migrimit dhe emigrimit të banorëve të fshatrave përreth. Ky institucion arsimor tani është rinovuar dhe shërben për nevojat e Bashkësisë Lokale të Traboinit.
Banorët e vjetër të Traboinit kujtojnë kohën kur, në këtë mjedis të bukur natyror nën qiellin e hapur, mbaheshin aktivitete të ndryshme që pasuronin mënyrën e tyre të jetesës. Sipas rrëfimeve të tyre, deri disa dekada më parë, me rastin e festës së Shën Gjonit (Shnjonit), çdo vit më 29 gusht, mbahej një takim te Kroni i Traboinit, ku, përveç vendasve, merrnin pjesë edhe miqtë e tyre të familjes nga të gjitha rajonet e tjera të Malësisë së Madhe, të cilët vinin për të festuar së bashku këtë festë tradicionale të Hotit
Banorët e vjetër të Traboinit kujtojnë kohën kur, në këtë mjedis të bukur natyror nën qiellin e hapur, mbaheshin aktivitete të ndryshme që pasuronin mënyrën e tyre të jetesës. Sipas rrëfimeve të tyre, deri disa dekada më parë, me rastin e festës së Shën Gjonit (Shnjonit), çdo vit më 29 gusht, mbahej një takim te Kroni i Traboinit, ku, përveç vendasve, merrnin pjesë edhe miqtë e tyre të familjes nga të gjitha rajonet e tjera të Malësisë së Madhe, të cilët vinin për të festuar së bashku këtë festë tradicionale të Hotit. Qindra njerëz të moshave të ndryshme u mblodhën me atë rast, kërcyen, vallëzuan, kënduan dhe u argëtuan në flladin e pasdites, me tingujt e muzikës popullore shqiptare deri në fillim të buzëmbrëmjes.
Sipas traditës, gjysmë shekulli më parë, të gjitha nuset e atij viti që martoheshin në Hot mblidheshin në këtë lëndinë, të veshura me kostumin tradicional popullor – xhubletën, por nusja më e bukur nuk zgjidhej. Nga ana tjetër, të rinjtë dhe të rejat kishin mundësinë të njiheshin me njëri-tjetrin të paktën nga distanca dhe të shprehnin simpatinë ose dashurinë e tyre të ndërsjellë. Këngëtarët e njohur Gjekë Dushaj dhe Gjyste Vulaj ia kushtuan këngën motivit të dashurisë së Kronit dhe Traboinit, të cilën e interpretojnë shumë bukur:
“A të kujtohet lulja e blinit
ty te Kroni i Traboinit
mbi nji gur ti po pushoje
me bisht të syrit më shikoje.
Veç te kroni kur kam dalë
kam mbushë ujë e s’kam pa djalë
kam sodit veç atë natyrë
djemtë e ri kurrë s’i kam këqyr.
A të kujtohet lulja e blinit
ty te Kroni i Traboinit
nuk e di pse je tue drashtë
me thanë drejt sa më ke dashtë.
Po më kujtohet due me të thanë
kurrku vend nuk më ke pas lanë
tuj me ardhë mbrapa por si hije
tash je plak e gja nuk vije”.
Në këtë livadh pranë burimit të këtij uji, organizoheshin edhe aktivitete të tjera, si: turne të vegjël futbolli, ku merrnin pjesë ekipe nga të gjitha anët e Malësisë, madje edhe nga Brigjet dhe Kastrati përtej kufirit me shtetin amë. Vitet e fundit, Komuna e Tuzit vazhdon të organizojë takimin vjetor letrar “Shihemi te Kroni i Traboinit” me shkrimtarë nga të gjitha trevat shqiptare. Herë pas here, nxënës të shkollave të Malësisë e vizitojnë kroin, ndërsa dashamirësit e natyrës e përdorin këtë zonë të bukur për piknik.