Në mesin e shekullit XVI, në kohën kur Perandoria Osmane ndodhej në kulmin e fuqisë së saj politike dhe ushtarake, Republika e Venedikut mbante në Kostandinopojë një përfaqësues diplomatik të rangut të lartë, të quajtur bailo. Një nga dëshmitë më të rëndësishme për këtë periudhë është raporti i senatorit dhe diplomatit venedikas Bernardo Navagero, i cili shërbeu si ambasador pranë oborrit të sulltanit Sulejmani i Madhërishëm, në vitet 1550-1553.
Pas kthimit në atdhe, ai lexoi para Senatit të Venedikut një raport të gjatë dhe shumë të detajuar mbi gjendjen e Perandorisë Osmane. Ky tekst u konsiderua qysh në kohën e tij si një nga raportet më të vlefshme diplomatike, sepse përmbante një përshkrim të gjerë të organizimit shtetëror, të financave dhe të fuqisë ushtarake osmane.
Navagero përshkruan një perandori të jashtëzakonshme për nga përmasat, e cila shtrihej në tre kontinente. Në Azi, nën sundimin e sulltanit përfshiheshin Anadolli, Armenia, Mesopotamia me Bagdadin, Siria dhe Arabia deri në qytetin e shenjtë të Mekës. Në Afrikë, pushteti osman përfshinte Egjiptin, qytetet e mëdha tregtare si Kajro dhe Aleksandria, si dhe brigjet e Afrikës Veriore deri në Algjer dhe Tripoli. Në Evropë, sipas tij, Perandoria zotëronte një hapësirë të gjerë që përfshinte Greqinë, Serbinë, Bullgarinë, Shqipërinë, Bosnjën dhe një pjesë të madhe të Hungarisë, duke arritur deri pranë Vjenës. Për një diplomat venedikas të shekullit XVI, kjo shtrirje përfaqësonte një realitet të frikshëm: një perandori që nga pothuaj çdo drejtim mund të ndikonte mbi interesat e Venedikut në Adriatik dhe në Mesdhe.
Administrativisht, Navagero shpjegon se osmanët e ndanin shtetin e tyre në dy pjesë të mëdha: Rumelinë, që përfshinte territoret evropiane, dhe Anadollin, që përfshinte pjesën aziatike të Perandorisë. Në krye të këtyre rajoneve qëndronin bejlerbejët, ndërsa territori ndahej në sanxhakë, të drejtuar nga sanxhakbejët. Ky sistem ishte një ndërthurje e pushtetit civil dhe atij ushtarak, sepse drejtuesit e krahinave kishin detyrimin të siguronin edhe trupa për ushtrinë.
Diplomati venedikas përpiqet gjithashtu të vlerësojë të ardhurat e shtetit osman, të cilat sipas tij arrinin rreth nëntë milionë dukatë ari në vit. Një pjesë e madhe e këtyre të ardhurave vinte nga taksa që paguanin popullsitë e krishtera, nga doganat e tregtisë, nga minierat dhe nga taksat bujqësore. Krahas kësaj, disa principata në Evropën Lindore paguanin tribut vjetor, ndër to Moldavia, Vllahia, Transilvania dhe Republika e Raguzës. Kjo bazë financiare e fortë i mundësonte Perandorisë të mbante një aparat shtetëror dhe ushtarak shumë të madh.
Forca kryesore ushtarake, sipas Navageros, ishte kalorësia. Spahinjtë, të cilët merrnin të ardhura nga toka në këmbim të shërbimit ushtarak, përbënin shtyllën e ushtrisë osmane. Ai vlerëson se vetëm në provincat evropiane mund të mobilizoheshin rreth dyzet mijë kalorës, ndërsa në Azi deri në tetëdhjetë mijë të tjerë. Megjithatë, një nga elementet më të veçanta të sistemit osman ishte praktika e njohur si devshirme, përmes së cilës shteti merrte djem të krishterë nga provincat ballkanike për t’i edukuar dhe trajnuar në shërbim të Perandorisë.
Roli i shqiptarëve në këtë sistem ishte veçanërisht i dukshëm. Diplomati venedikas thekson se shumë prej djemve të marrë nga Ballkani, sidomos nga trevat shqiptare, dalloheshin për forcën fizike dhe për aftësitë e tyre ushtarake. Ata shpesh përparonin në hierarkinë e ushtrisë dhe të administratës osmane, duke u bërë komandantë, pashallarë dhe figura të rëndësishme të oborrit perandorak. Ky fenomen shpjegon pse gjatë shekujve XVI dhe XVII një numër i madh personalitetesh me origjinë shqiptare u ngjitën në nivelet më të larta të pushtetit osman.
Një vend të veçantë në raport zë edhe përshkrimi i trupës së jeniçerëve, këmbësoria elitare e Perandorisë. Sipas Navageros, numri i tyre zakonisht ishte rreth dymbëdhjetë mijë, ndonëse në disa periudha mund të arrinte edhe mbi pesëmbëdhjetë mijë. Ata përbënin gardën më të besueshme të sulltanit dhe konsideroheshin si shtylla e sigurisë së shtetit. Disiplina, jeta e përbashkët dhe besnikëria ndaj sulltanit i bënin një trupë të veçantë në krahasim me ushtritë evropiane të kohës.
Megjithatë, ambasadori venedikas vëren se kjo fuqi e madhe kishte edhe dobësitë e saj. Ushtria osmane ishte shumë e fortë në hapësira të mëdha dhe në beteja të hapura, ku numri i madh i kalorësisë mund të vepronte lirshëm. Por ajo kishte vështirësi në luftimet në terrene të ngushta, në rrethime të gjata dhe në përballje me ushtri të disiplinuara evropiane. Navagero sugjeron se nëse përballeshin me trupa të organizuara mirë nga Evropa Qendrore dhe Perëndimore, si ato gjermane apo spanjolle, osmanët mund të përballeshin me sfida serioze.
Raporti i Bernardo Navageros mbetet një nga dëshmitë më të rëndësishme për mënyrën se si Evropa e shekullit XVI e shihte fuqinë e Perandorisë Osmane në kohën e Sulejmanit të Madhërishëm. Përmes syrit të një diplomati venedikas shfaqet një perandori e organizuar, e pasur dhe ushtarakisht e fuqishme, por njëkohësisht edhe një sistem ku popuj të ndryshëm të Ballkanit, ndër ta edhe shqiptarët, luanin një rol të rëndësishëm në strukturën e saj politike dhe ushtarake. Kjo e bën këtë raport jo vetëm një burim të çmuar historik, por edhe një dëshmi të veçantë për vendin që kishin shqiptarët në mekanizmin e një prej perandorive më të mëdha të kohës.