Në Ulqin, gjuha shqipe ka statusin e përdorimit zyrtar. Kështu thotë Kushtetuta, ligji dhe Statuti i Komunës. Por kushdo që ka pasur qoftë edhe një përballje minimale me institucionet publike, e di se mes asaj që shkruhet në ligj dhe asaj që zbatohet në praktikë ekziston një hendek i madh.
Në realitetin e përditshëm institucional, shqipja trajtohet si gjuhë dytësore. Dokumentet zyrtare hartohen pothuajse gjithmonë në gjuhën malazeze, ndërsa versioni shqip – nëse ekziston – vjen si përkthim formal, i vonuar ose thjesht për të “mbuluar” obligimin ligjor. Njoftimet publike, formularët administrativë dhe komunikimi zyrtar me qytetarët shpesh nuk janë të disponueshme në shqip, edhe pse shqiptarët përbëjnë shumicën e popullsisë së komunës.
Kjo situatë prodhon një paradoks të rrezikshëm: qytetarët shqiptarë, në qytetin e tyre, detyrohen të përdorin një gjuhë tjetër për të realizuar të drejtat elementare administrative. Gjuha shqipe, ndonëse e barabartë në ligj, bëhet e padukshme në praktikë. Ky nuk është thjesht problem teknik apo organizativ, por një çështje thellësisht politike dhe kulturore.
Raportet e shoqërisë civile dhe organizatave monitoruese e kanë theksuar vazhdimisht këtë problem: përdorimi zyrtar i shqipes mbetet kryesisht simbolik. Ajo ekziston në norma, por mungon në përmbajtje. Dhe kur një e drejtë zbatohet vetëm formalisht, ajo në fakt zhvlerësohet.
Respektimi i gjuhës shqipe nuk është çështje vullneti të mirë apo tolerance, por detyrim ligjor dhe standard demokratik. Një komunë që pretendon të jetë shembull i multietnicitetit dhe demokracisë lokale nuk mund të lejojë që gjuha e shumicës së qytetarëve të saj të mbetet në margjina institucionale.
Nëse shqipja vazhdon të trajtohet si “gjuhë zyrtare në letër”, rreziku nuk është vetëm administrativ. Rreziku është normalizimi i një padrejtësie që me kalimin e kohës bëhet e padukshme, por jo më pak e dëmshme. Gjuha është identitet, dinjitet dhe barazi. Në Ulqin, ajo duhet të jetë edhe praktikë reale institucionale.
Shembulli i Ulqinit tregon një fenomen të qartë: e drejta juridike për përdorimin e shqipes në institucionet publike ekziston, por realiteti i zbatimit është larg kësaj norme. Për shqiptarët në Ulqin kjo sjell pasoja të drejtpërdrejta: komunikim joefikas me administratën, ndjenja inferioriteti gjuhësor dhe një humbje graduale e rolit të gjuhës shqipe në jetën institucionale dhe publike.
Në vend që gjuha shqipe të jetë një mjet i fuqishëm identitar dhe administrativ për komunitetin që e përbën shumicën në Ulqin, ajo shpesh shihet si gjuhë aksesore, dytësore apo e përkthyer, jo si gjuhë e barabartë zyrtare. Ky është një dështim praktik i ndërgjegjësimit administrativ dhe politikes publike, që kërkon vëmendje jo vetëm deklarative, por edhe zbatimin konkret të ligjit, trajnimin e stafit dhe monitorimin sistematik të përdorimit të gjuhës shqipe në çdo fushë të jetës publike.