Në fillim të shekullit XVIII, Adriatiku nuk ishte më “deti i brendshëm” i Republikës së Venedikut, siç kishte qenë për shekuj me radhë. Ai ishte shndërruar në një hapësirë të fragmentuar, të kontestuar, ku fuqia simbolike e Serenissimës përplasej çdo ditë me realitetin e ri politik, ekonomik dhe ushtarak. Pikërisht në këtë kontekst historik, dokumentet e Alvise Foscari, Capitano in Golfo i Venedikut në vitet 1708–1711”, hedhin dritë të veçantë mbi rolin e Ulqinit (Dulcignos) dhe të brigjeve shqiptare në jetën reale të Adriatikut.
Këto dokumente – raporte zyrtare dërguar Senatit të Venedikut – nuk janë tekste letrare, por burime të drejtpërdrejta arkivore. Ato flasin me gjuhën e administratës, të shqetësimit dhe të pafuqisë. Dhe pikërisht për këtë arsye janë kaq të çmuara.
Dulcigno – “problem” për Venedikun, nyje force për Adriatikun
Në raportet e Foscari-t, Dulcigno paraqitet vazhdimisht si një nga pikat më të ndjeshme të Adriatikut jugor. Jo sepse ishte një vend i varfër apo i paorganizuar, por pikërisht sepse ishte shumë funksional. Ulqinakët përshkruhen si detarë të aftë, me anije të shpejta, të vogla dhe të manovrueshme, të afta të zhduken në grykëderdhje lumenjsh, në gjire të cekëta dhe përgjatë brigjeve të pyllëzuara të Shqipërisë së Veriut.
Një element thelbësor që del nga dokumentet është se dulcignotët nuk ishin piratë të rastësishëm, por aktorë ekonomikë të strukturuar. Ata kalonin me lehtësi nga pirateria në tregti, nga transporti i drithit në kontrabandë, nga sulmi në det në kërkesë për mbrojtje veneciane – varësisht nga stina, rrethanat dhe interesi.
Vetë Foscari thekson diçka që i rrëzon stereotipet klasike: ”Dulcignotët nuk janë si piratët e tjerë, zakonisht të varfër e të uritur; ata janë njerëz të vendosur, të pasur, të lidhur me tregtinë pas paqes.”
Kjo fjali, e dalë nga një dokument zyrtar venecian, është jashtëzakonisht domethënëse për historinë e Ulqinit.
Ulqini si hapësirë tregtare dhe detare, jo thjesht “fole piratësh”
Raportet tregojnë se Ulqini ishte i lidhur ngushtë me qarkullimin e mallrave në Adriatik: grurë nga Shqipëria, verë, kripë, vaj, lëkurë, stofra, duhan. Adriatiku që përshkruan Foscari nuk është më një rrugë perandorake, por një det i vogël rajonal, i gjallë, i mbushur me lëvizje, ku Ulqini zë një rol kyç.
Venediku, megjithëse formalisht pretendonte sovranitet mbi “Golfo”-n, në praktikë nuk arrinte ta kontrollonte këtë realitet. Galerat e mëdha veneciane ishin të ngadalta, të rënda dhe të dukshme nga larg. Përballë tyre, anijet ulqinake ishin fleksibile, të shpejta dhe të padukshme.
Në këtë kuptim, Ulqini nuk ishte një anomali, por një produkt logjik i kohës së vet: një qytet-port që dinte të mbijetonte në hapësirat gri midis perandorive.
Nga shekulli XVIII tek Ulqini i sotëm
Leximi i këtyre dokumenteve sot na ndihmon të kuptojmë më mirë identitetin historik të Ulqinit. Ky qytet nuk ka qenë kurrë periferik. Ai ka qenë nyje, portë, pikë kontakti mes botëve: osmane, veneciane, shqiptare, mesdhetare.
Narrativa që e redukton Ulqinin vetëm në “pirateri” është e varfër dhe e padrejtë. Arkivat veneciane tregojnë një realitet shumë më kompleks: Ulqini si qendër detarie, tregtie, organizimi shoqëror dhe inteligjence ekonomike.
Në një kohë kur historia lokale rrezikon të banalizohet ose të folklorizohet, dokumente si këto na rikthejnë tek Ulqini real, ai që ka ditur të lexojë kohën, të shfrytëzojë hapësirat dhe të mbijetojë mes fuqive më të mëdha se vetja.
Përfundim
Libri “Alvise Foscari, Capitano in Golfo (1708-1711)” nuk flet drejtpërdrejt për Ulqinin me admirim apo simpati. Por pikërisht përmes shqetësimit dhe frikës së Venedikut, ne shohim qartë peshën reale që kishte Ulqini (Dulcigno) në Adriatik.
Për Ulqinin e sotëm, këto dokumente janë më shumë se histori: janë dëshmi identitare. Ato na kujtojnë se ky qytet ka qenë aktor, jo spektator; subjekt, jo periferi; dhe se deti, për Ulqinin, nuk ka qenë kurrë kufi – por mundësi.