Një ushtar nën shumë flamuj
Mercurio Bua, një mercenar shqiptar që udhëhiqte një njësi kalorësie stradiotësh gjatë luftërave italiane, është një nga figurat më përfaqësuese të ushtarëve shqiptarë të shekullit XV-XVI, që u bënë të kërkuar në gjithë Evropën për mjeshtërinë e tyre luftarake. Gjatë karrierës së tij të gjatë, ai i ndryshoi disa herë zotërinjtë që e punësuan: Republika e Venedikut (1494-1499), Dukati i Milanos (1499-1503), Mbretëria e Francës (1503-1508), Perandoria e Shenjtë Romake (1508-1513), Republika e Venedikut (1513-1532).
Historia e tij është një shembull i gjallë i fatit të një brezi të tërë luftëtarësh shqiptarë që, të përzënë nga trojet e tyre, u bënë pjesë e ushtrive të mëdha të Evropës në epokën e Rilindjes.
Stradiotët – kalorësit e lehtë të Ballkanit
Stradiotët ishin mercenarë që vinin kryesisht nga Ballkani. Ata ishin të krishterë, shpesh refugjatë nga zonat nën pushtimin osman, me përvojë të madhe në luftërat kundër perandorisë. Këta kalorës të lehtë kishin përvetësuar taktikat e armiqve të tyre – bastisje të shpejta, sulme befasuese, depërtime të thella në territorin armik – dhe kështu sollën në Perëndim një mënyrë të re lufte, që ushtritë evropiane nuk e njihnin.
Për nga përbërja etnike, shumica ishin shqiptarë, ndërsa pjesa tjetër përbëhej nga grekë dhe një numër më i vogël sllavësh.
Prejardhja dhe rinia e Mercurio Buas
Mercurio Bua lindi më 1478, në një familje shqiptare në Nafplio – në Morea (Peloponez). I ati, Pjetër Bua, ishte një udhëheqës lokal shqiptar që mori pjesë në kryengritjen e Moreas kundër osmanëve më 1453-1454. Pas vdekjes së tij, Mercurio, ende i ri, u shpërngul në Venedik, më 1489.
Në atë kohë, Republika e Venedikut kishte filluar t’i rekrutonte stradiotët shqiptarë për të mbrojtur zotërimet e saj nga bastisjet osmane. Ata ishin të shpejtë, të disiplinuar dhe jashtëzakonisht të rrezikshëm për kundërshtarin.
Vlerësimi venedikas për stradiotët
Shkrimtari venedikas Marin Sanudo e përshkruante kështu mënyrën e tyre të luftës:
“Ata grabisin… janë të paepur në bastisje e plaçkitje… nuk marrin robër, por ua presin kokat armiqve dhe paguhen nga kapiteni me një dukat për secilën kokë. Janë të përmbajtur në ushqim e në kërkesa, mjafton që kuajt e tyre të jenë të shëndetshëm.” (Marin Sanudo, Diarii, Venedik, shek. XVI)
Shumë prej tyre, si refugjatë nga trojet e pushtuara, kishin edhe një motiv të fortë personal – hakmarrjen ndaj osmanëve.
Fama në Evropë
Brenda pak vitesh, fama e stradiotëve u përhap në gjithë Italinë. Shkrimtari Luigi da Porto nga Vicenza shkruante:
“Ata sulmojnë papritur si djaj… kalojnë lumenj të thellë e të gjerë, ndjekin shtigje që as fshatarët nuk i njohin, dhe depërtojnë në thellësi të territorit armik me një fshehtësi të pabesueshme.” (Luigi da Porto, Lettere storiche, Vicenza, fillimi i shek. XVI)
Ata njiheshin edhe për pamjen e tyre të veçantë: veshje të gjata, kapele të larta, këpucë prej litari dhe tunika që u shkonin deri te thembrat. Në armatim përfshinin shpata, heshta, topuzë, harkë, armë zjarri dhe mburoja të lehta. Sipas Sanudos:
“Ata mbajnë shpatë, heshtë me flamur dhe topuz. Rrallë veshin parzmore; përgjithësisht mbulohen me rroba pambuku të qepura në mënyrë të veçantë. Kuajt e tyre janë të fortë, të duruar dhe të shpejtë si zogj.” (Marin Sanudo, Po aty)
Mercurio Bua në luftërat italiane
Bua hyri në histori si një nga komandantët më të njohur stradiotë. Ai mori pjesë në betejën e Fornovos (1495) kundër francezëve, ndërsa ishte në shërbim të Venedikut. I zhgënjyer nga pagesa e ulët, kaloi në shërbim të Dukës së Milanos, Ludovico Sforza, por përsëri u gjend përballë të njëjtit armik – francezëve.
Në betejën e Novarës (1500), pas tradhtisë së mercenarëve zviceranë që refuzuan të luftonin bashkatdhetarët e tyre, ushtria e Sforzës u shpërbë. Stradiotët shqiptarë ishin ndër të paktët që refuzuan të dorëzoheshin. Bua u kap nga mercenarët skocezë dhe u lirua më pas kundrejt shpërblimit.
Nga Franca te Perandoria Romake
Pas lirimit, ai kaloi në shërbim të Francës, duke luftuar kundër spanjollëve në Mbretërinë e Napolit dhe më vonë në kryengritjen e Xhenovës (1507). Në burimet franceze përmendet si “kapiten i 100 kalorësve shqiptarë”.
Në vitin 1508, Bua iu bashkua Perandorit Maksimiliani I të Habsburgëve, në krye të 400 stradiotëve. Por lufta e re – Lidhja e Kambrasë (1508-1516) – e vuri përballë ish-punëdhënësit të tij, Venedikut. Ai nuk tregoi mëshirë, bastisi fshatra dhe mori pjesë në rrethime e masakra, përfshirë Lonigon (1512).
Vetëm një vit më vonë, ai kaloi përsëri në anën e Venedikut, pas negociatave të ndërmjetësuara nga një prej ushtarëve të tij. Në Venedik u prit nga Duka Leonardo Loredan, i cili i dha komandën e përgjithshme të kalorësisë stradiote. Në betejën e Marignanos (1515), ai luftoi në krah të francezëve kundër zviceranëve, duke u dalluar për trimëri. Gjatë kësaj kohe, paga e tij mujore u rrit nga 100 në 1000 dukatë.
Vitet e fundit dhe trashëgimia
Bua vazhdoi të shërbente për Venedikun gjatë luftës së vitit 1521, megjithëse efektiviteti i stradiotëve po binte. Taktikat e reja të luftës dhe armët me zjarr po e zëvendësonin rolin e kalorësisë së lehtë. Në një përplasje me trupat e Giovanni delle Bande Nere, stradiotët e Buas u mundën.
Megjithatë, ndikimi i stradiotëve në historinë ushtarake evropiane mbeti i rëndësishëm: ata ishin pararendësit e kalorësisë së lehtë moderne në ushtritë e kontinentit.
Pas një karriere të gjatë, Mercurio Bua u vendos në Trevizo më 1532, ku u tërhoq nga lufta, por jo nga dëshira për betejë. Thuhet se ai ëndërronte të ngrinte një kryengritje në Morea. Vdiq më 1542.
Kujtimi i një kalorësi shqiptar
Bashkëluftëtari i tij Tzanes Koronaios, gjithashtu stradiot, shkroi një poemë epike në greqishten popullore për të përjetësuar trimëritë e Buas në beteja të shumta. Jeta e Mercurio Buas mbetet një shembull tipik i luftëtarit shqiptar të Rilindjes, që luftoi nën shumë flamuj, por që la gjurmë të pashlyeshme në historinë ushtarake të Evropës.