Rugova, krahinë e komunës së Pejës së Republikës së Kosovës, ka veçoritë e veta folklorike sa unike dhe të dallueshme, si në doke e zakone, në ceremonitë e martesave, të lindjeve e të vdekjeve, në dasma e kanagjegje, në punë e në luftë, në marrëdhëniet e përditshme, në këngë e kërcime, në rituale të ndryshme e në legjenda, në veshjet tradicionale aq açik, si dhe në lojërat popullore aq të llojllojshme e të larmishme.
Ambienti gjeografik i popullatës së Rugovës, me majat aq të larta të bjeshkëve, me lugje të thella, me pyje të gjelbra gjithë vitin, me lëndina e rudina, me lumenj e përrenj zhurmues, me vera të ngrohta e dimra të ashpër, ka influencuar në vetitë dhe virtytet e banorëve, në zhdërvjelltësi fizike e mendore, si dhe në psikologjinë dhe impulsivitetin energjik të tyre, dukuri këto që shfaqen në larushitë folklorike në përgjithësi, si dhe në lojërat popullore në rastin konkret të vendit.
Popullata shqiptare e Rugovës shtrihet në etnografinë e Alpeve Shqiptare, si një pjesë e veçantë, mjaft interesante për sa i përket artit popullor (folklorit) në përgjithësi dhe lojërave popullore mjaft domethënëse, në veçanti. Kjo popullatë krejtësisht shqiptare, ndahet në 14 fshatra me pozitë dhe shtrirje gjeografike kodrinoro-malore, me përbërjet e vëllazërive të mëdha të fisit Kelmend: Lajç, Vukël, Nikç, Selcë, si dhe të një pakice të fiseve Kastrat, Shalë e Shkrel (sipas studiuesit dhe etnologut të mirënjohur nga kjo krahinë, Prof. Dr. Zymer Ujkan Neziri) që paraqet larmi folkorike tradicionale dhe artistike-kulturore shumë të pasur dhe aq të veçantë për studiuesit shkencorë të artit tradicional popullor.
Rugova nuk është vetëm një hapësirë gjeografike e veçantë e Kosovës, por një territor kujtese, kulture dhe qëndrueshmërie shpirtërore. Në këtë trevë malore, tradita nuk është ruajtur në libra apo arkiva, por në jetën e përditshme, në këngë, në valle, në veshje dhe në mënyrën e të jetuarit. Nga kjo trashëgimi e pasur buron edhe Ansambli Folklorik Autokton “Rugova”, si një përfaqësues autentik i kulturës popullore rugovase.
Ky ansambël është krijuar me misionin e qartë për të ruajtur dhe përçuar folklorin burimor të Rugovës, pa deformime skenike dhe pa humbje të identitetit origjinal. Aktiviteti i tij bazohet në këngë, valle dhe motive që janë trashëguar brez pas brezi, të interpretuara me përpikëri dhe respekt ndaj formës së vjetër.
Folklori i Rugovës, identitet që ecën në ritëm
Folklori i Rugovës dallohet për karakterin e tij epik dhe për strukturën e fortë ritmike. Vallet janë të disiplinuara, me qëndrim të drejtë dhe lëvizje të kontrolluara, që pasqyrojnë seriozitetin dhe dinjitetin e kësaj krahine. Çdo hap në valle bart simbolikë, ndërsa interpretimi kolektiv reflekton frymën e bashkësisë dhe respektin për rregullimin tradicional.
Kënga epike zë një vend të rëndësishëm në repertorin e ansamblit. Ajo shërben si formë rrëfimi historik, duke transmetuar kujtesën kolektive, ngjarje, qëndresë dhe vlera morale. Përmes këtyre këngëve, publiku njihet me shpirtin e Rugovës dhe me mënyrën se si kjo trevë ka ruajtur identitetin e saj ndër shekuj.
Veshja tradicionale, dokument i gjallë kulturor
Kostumi tradicional i Rugovës nuk trajtohet si element estetik, por si dokument identitar. Çdo pjesë e veshjes, nga plisi te tirqit, nga xhamadani te brezi, ka funksion dhe domethënie. Ansambli Folklorik Autokton “Rugova” i ruan këto veshje në formën e tyre autentike, duke i paraqitur me kujdes dhe saktësi në çdo dalje publike.
Veshja, së bashku me qëndrimin skenik, krijon një imazh të plotë të kulturës rugovase, ku pamja vizuale dhe interpretimi artistik ndërthuren natyrshëm.
Instrumentet dhe tingulli burimor
Në interpretimet e ansamblit, instrumentet popullore si çiftelia, fyelli, sharkia dhe lodra kanë rol thelbësor. Ato nuk përdoren për efekt skenik, por si mjete autentike shprehjeje muzikore. Tingulli që prodhohet synon të jetë sa më i afërt me atë të mjediseve tradicionale, duke ruajtur frymën e odave dhe tubimeve popullore.
Pse autokton?
Termi autokton në emërtimin e ansamblit nuk është simbolik, por përkufizim i qartë i qasjes artistike. Ai nënkupton lidhje të drejtpërdrejtë me burimin, me vendin dhe me mënyrën origjinale të interpretimit. Ansambli “Rugova” e justifikon vetë emërtimin përmes besnikërisë ndaj traditës dhe refuzimit të çdo kompromisi që do ta largonte nga identiteti rugovas.
Roli dhe shoqëria bashkëkohore
Në kohën e sotme, kur tradita përballet me sfida të harresës dhe uniformizimit kulturor, roli i ansamblit folklorik është i pazëvendësueshëm. Ansambli Folklorik Autokton “Rugova” shërben si urë lidhëse mes së kaluarës dhe brezave të rinj, duke dëshmuar se trashëgimia kulturore nuk është pengesë për zhvillimin, por bazë e qëndrueshme për identitetin.
Nevoja për mbështetje dhe vlerësim
Ruajtja e folklorit kërkon përkushtim, por edhe mbështetje institucionale dhe shoqërore. Ansambleve u nevojiten kushte për prova, mirëmbajtja e kostumeve, instrumente dhe mundësi për prezantim të vazhdueshëm. Investimi në këto struktura është investim në identitetin kulturor të vendit.
Ansambli Folklorik Autokton “Rugova” përfaqëson një pasuri të çmuar të trashëgimisë kulturore shqiptare. Ai është dëshmi se Rugova nuk flet vetëm me natyrë dhe histori, por edhe me këngë, valle dhe kulturë të gjallë, të ruajtur me dinjitet.