Hyrje
Pak çështje vazhdojnë ta ndajnë opinionin publik në Kosovë aq thellë sa Dhomat e Specializuara të Kosovës (DhSK). Më shumë se një dekadë pas krijimit të tyre, kjo gjykatë mbetet objekt debatesh të forta juridike, politike dhe morale. Përkrahësit e konsiderojnë një instrument të domosdoshëm për garantimin e përgjegjësisë penale dhe forcimin e sundimit të ligjit. Kritikët, përkundrazi, argumentojnë se ajo është shndërruar në simbol të një drejtësie selektive, e cila jo vetëm që nuk ka ndihmuar pajtimin, por ka lënë jashtë vëmendjes shumë prej autorëve kryesorë të krimeve të kryera gjatë Luftës së Kosovës.
Artikulli i botuar së fundmi nga Jason Steinbaum, “The Kosovo Specialist Chambers – A Chronicle of Failure”, përbën një nga kritikat më të argumentuara ndaj kësaj gjykate. Rëndësia e tij qëndron edhe në faktin se autori nuk është një vëzhgues i zakonshëm, por një person që ka qenë i përfshirë drejtpërdrejt në procesin e politikëbërjes amerikane gjatë periudhës kur u hodhën themelet e krijimit të saj. Për këtë arsye, reflektimet e tij meritojnë vëmendje – jo sepse i japin fund debatit, por sepse na ftojnë të rishqyrtojmë disa pyetje themelore mbi drejtësinë ndërkombëtare, diplomacinë dhe zgjedhjet e vështira që Kosova u detyrua të bënte në një nga momentet më vendimtare të historisë së saj moderne.
Shënimet në vijim synojnë të dallojnë qartë faktet historike të dokumentuara nga interpretimet dhe të nxisin reflektim mbi çështjet politike që vazhdojnë të ndikojnë perceptimin e drejtësisë dhe pajtimit në Kosovë.
Përmbledhje e argumentit të Jason Steinbaum
Jason Steinbaum argumenton se Dhomat e Specializuara të Kosovës kanë dështuar si ndaj Kosovës, ashtu edhe ndaj vetë kauzës së drejtësisë ndërkombëtare. Sipas tij, kjo gjykatë u krijua për arsye më tepër politike sesa juridike, u ndërtua mbi një arkitekturë institucionale të pazakontë dhe iu besua një mandat që ka prodhuar drejtësi selektive, në vend të një përgjegjësie të balancuar.
Ai e lidh origjinën e saj me pretendimet e Raportit të Dick Marty-t të vitit 2011, veçanërisht me akuzat për trafikim organesh që dyshohej se përfshinin pjesëtarë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK). Megjithatë, Steinbaum vëren se aktakuzat e Dhomave të Specializuara nuk përmbajnë asnjë akuzë për trafik organesh. Në vend të kësaj, ato përqendrohen në krime të pretenduara të kryera nga ish-drejtues të UÇK-së, përfshirë ish-Presidentin Hashim Thaçi dhe figura të tjera të larta politike e ushtarake. Sipas tij, kjo tregon se gjykata është larguar nga vetë pretendimet që shërbyen si justifikimi kryesor për krijimin e saj.
Steinbaum argumenton më tej se Shtetet e Bashkuara ndryshuan papritur qëndrimin e tyre fillestar ndaj Raportit të Dick Marty-t dhe ushtruan presion të fortë mbi Kosovën për krijimin e kësaj gjykate. Sipas tij, ky ndryshim nuk u motivua kryesisht nga synimi për të vendosur drejtësi, por nga konsiderata më të gjera gjeopolitike të lidhura me prioritetet e politikës së jashtme të administratës së Presidentit Barak (Barack) Obama.
Në përfundim, ai arrin në konkluzionin se, duke u përqendruar pothuajse ekskluzivisht tek ish-udhëheqësit politikë dhe ushtarakë shqiptarë të Kosovës, ndërkohë që shumica dërrmuese e krimeve të luftës së viteve 1998-1999 u kryen nga forcat ushtarake, policore dhe paramilitare serbe, Dhomat e Specializuara nuk kanë kontribuuar në një pajtim të mirëfilltë dhe, për pasojë, kanë cenuar legjitimitetin e tyre në sytë e një pjese të madhe të qytetarëve të Kosovës.
Vlerësimi im
Jason Steinbaum ngre një sërë çështjesh që meritojnë shqyrtim serioz dhe, në shumë raste, argumentet e tij mbështeten në fakte të njohura dhe të dokumentuara.
Nuk ka pothuajse asnjë dyshim se Kosova iu nënshtrua një presioni të konsiderueshëm diplomatik nga Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian për të themeluar Dhomat e Specializuara në vitin 2015. Po aq e vërtetë është se, megjithëse formalisht pjesë e sistemit gjyqësor të Kosovës, ato funksionojnë nga Haga, drejtohen nga gjyqtarë dhe prokurorë ndërkombëtarë dhe i lënë institucionet e Kosovës me shumë pak autoritet real mbi një gjykatë që juridikisht mban emrin e saj.
Po kështu, është fakt se aktakuzat e deritanishme nuk përfshijnë pretendimet për trafikim organesh – pikërisht çështjen që tërhoqi vëmendjen ndërkombëtare pas publikimit të Raportit të Dick Marty-t. Kjo mospërputhje ndërmjet arsyeve që çuan në krijimin e gjykatës dhe akuzave që ajo trajton sot është bërë një nga kritikat më të shpeshta ndaj saj.
Është po aq e padiskutueshme se shumica dërrmuese e krimeve të luftës gjatë konfliktit në Kosovë u kryen nga forcat ushtarake, policore dhe paramilitare serbe. Vendimet e gjykatave ndërkombëtare, raportet e organizatave për të drejtat e njeriut dhe dokumentacioni i institucioneve ndërkombëtare e mbështesin qartë këtë përfundim.
Megjithatë, disa prej konkluzioneve më të gjera të Steinbaum-it mbeten më tepër në fushën e interpretimit sesa të fakteve historike të provuara. Pohimi se motivi kryesor i administratës së Presidentit Barak (Barack) Obama për mbështetjen e krijimit të Dhomave të Specializuara ishte ruajtja e bashkëpunimit ndërkombëtar gjatë negociatave për marrëveshjen bërthamore me Iranin përbën një hipotezë interesante dhe të besueshme nga këndvështrimi gjeopolitik. Deri më sot, megjithatë, nuk ekzistojnë dokumente publike që ta konfirmojnë këtë si arsyen vendimtare të ndryshimit të politikës amerikane.
Nga ana tjetër, do të ishte po aq e padrejtë të hidhej poshtë kjo tezë vetëm për mungesë dokumentesh të deklasifikuara. Jason Steinbaum nuk është një komentues i zakonshëm. Për më shumë se tri dekada ai shërbeu si drejtor i stafit të Komisionit për Punët e Jashtme të Dhomës së Përfaqësuesve të Shteteve të Bashkuara dhe ishte këshilltari kryesor i kongresmenit Eliot Engel për çështjet e Ballkanit. Për rrjedhojë, është plotësisht e mundur që ai të ketë qenë në dijeni të diskutimeve të brendshme, vlerësimeve strategjike apo konsideratave diplomatike që edhe sot mbeten jashtë domenit publik. Pikërisht për këtë arsye, vlerësimet e tij meritojnë të shqyrtohen me seriozitet, edhe kur nuk mund të verifikohen plotësisht nga burime publike.
Në të njëjtën kohë, artikulli nuk ndalet mjaftueshëm te një prej argumenteve kryesore të mbështetësve të Dhomave të Specializuara: shqetësimet për frikësimin e dëshmitarëve dhe nevojën për të garantuar pavarësinë e procesit gjyqësor. Nëse këto shqetësime justifikonin krijimin e një institucioni kaq të pazakontë mbetet ende objekt debati. Megjithatë, ato përbënin një pjesë të rëndësishme të arsyetimit zyrtar mbi të cilin u ngrit kjo gjykatë.
Ndoshta kontributi më i rëndësishëm i Steinbaum-it nuk qëndron në ndonjë përfundim të vetëm, por në pyetjen themelore që ai shtron: A mund të gëzojë legjitimitet drejtësia ndërkombëtare nëse perceptohet gjerësisht si selektive?
Kjo pyetje nuk prek vetëm Kosovën. Ajo meriton reflektim të thellë nga politikëbërësit, juristët, akademikët dhe vetë komuniteti ndërkombëtar, sepse besueshmëria e çdo sistemi drejtësie nuk matet vetëm me vendimet që ai merr, por edhe me besimin që arrin të frymëzojë tek ata në emër të të cilëve pretendon të veprojë.
Reflektime më të gjera politike – pyetje që ende kërkojnë përgjigje
Përtej debateve juridike që lidhen me vetë Dhomat e Specializuara, qëndron një pyetje politike edhe më e rëndësishme – një pyetje që ndoshta historianët e së ardhmes do ta konsiderojnë po aq domethënëse sa edhe vetë vendimet përfundimtare të kësaj gjykate: A duhej Kosova të pranonte krijimin e Dhomave të Specializuara?
Nuk ka pothuajse asnjë dyshim se Kosova iu nënshtrua një presioni të jashtëzakonshëm diplomatik nga Shtetet e Bashkuara dhe aleatët e saj kryesorë evropianë. Përballë paralajmërimeve se refuzimi mund të dëmtonte marrëdhëniet me partnerët strategjikë dhe madje të çonte në krijimin e një gjykate përmes Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara, udhëheqësit e Kosovës zgjodhën të pranonin kërkesën e aleatëve.
Duke pasur parasysh varësinë e Kosovës nga mbështetja politike, ekonomike dhe e sigurisë e Perëndimit në atë periudhë, ky vendim është i kuptueshëm. Megjithatë, me kalimin e kohës lind natyrshëm pyetja nëse ishte edhe vendimi i duhur.
Askush nuk mund të thotë me siguri se çfarë do të kishte ndodhur po ta kishte refuzuar Kosova krijimin e kësaj gjykate. Është e mundur që Shtetet e Bashkuara të kishin rritur presionin diplomatik, të ngadalësonin integrimin euroatlantik ose të reduktonin mbështetjen politike. Por po aq e vërtetë është se skenari i paraqitur atëherë – se Këshilli i Sigurimit do të krijonte automatikisht një gjykatë ndërkombëtare – nuk ishte aspak i sigurt. Një vendim i tillë do të varej nga një proces kompleks diplomatik, në të cilin vetë Shtetet e Bashkuara ushtronin ndikim vendimtar.
Prandaj, sot është legjitime të shtrohet pyetja nëse Kosova kishte më shumë hapësirë për të negociuar sesa besonin udhëheqësit e saj të atëhershëm. Historia na mëson se edhe shtetet e vogla mund të kenë më shumë peshë sesa mendojnë, veçanërisht kur veprojnë me unitet politik dhe një strategji të qartë kombëtare.
Në këtë kontekst, kontrasti me qasjen e Qeverisë aktuale të Kosovës, të udhëhequr nga kryeministri Albin Kurti, është domethënës. Gjatë mandatit të tij, Kosova është përballur me presione të vazhdueshme ndërkombëtare, kritika politike dhe masa kufizuese nga Bashkimi Evropian. Megjithatë, Kurti ka zgjedhur të mbajë qëndrime që ai i konsideron në përputhje me sovranitetin, rendin kushtetues dhe dinjitetin shtetëror të Kosovës.
Pavarësisht nëse pajtohemi apo jo me të gjitha politikat e tij, ky qëndrim tregon se edhe një shtet i vogël mund të zgjedhë të mos i nënshtrohet çdo forme presioni ndërkombëtar kur beson se janë në lojë interesa themelore kombëtare. Pikërisht ky kontrast e bën edhe më të rëndësishëm rishikimin kritik të vendimeve të marra në vitin 2015.
Një pyetje tjetër legjitime lidhet me rolin e vetë Shteteve të Bashkuara pas krijimit të Dhomave të Specializuara. Nëse Uashingtoni besonte se ngritja e kësaj gjykate ishte e domosdoshme për forcimin e drejtësisë dhe besueshmërisë ndërkombëtare të Kosovës, a nuk duhet të inkurajojë sot edhe përfundimin në kohë të një procesi gjyqësor që zgjat prej shumë vitesh?
Kjo nuk nënkupton ndërhyrje në pavarësinë e gjykatës apo ndikim mbi vendimet e saj. Përkundrazi, lidhet me një parim themelor të çdo sistemi juridik demokratik: drejtësia duhet të jetë jo vetëm e paanshme, por edhe e afërt në kohë. Sa më gjatë zgjat një proces pa një vendim përfundimtar, aq më shumë vihet në provë besimi i publikut te vetë drejtësia.
Ish-Presidenti Hashim Thaçi, Kadri Veseli dhe të akuzuarit e tjerë iu dorëzuan vullnetarisht Dhomave të Specializuara. Ata nuk ishin në arrati dhe nuk u përpoqën t’i shmangeshin drejtësisë. Si çdo i pandehur, edhe ata gëzojnë prezumimin e pafajësisë deri në provimin e fajësisë.
Drejtësia duhet të jetë jo vetëm e paanshme, por edhe brenda një afati të arsyeshëm. Paraburgimi shumëvjeçar dhe zgjatja e proceseve gjyqësore ngrejnë shqetësime të ligjshme për respektimin e procesit të rregullt ligjor dhe besimin e publikut. Nëse provat vërtetojnë fajësinë përtej çdo dyshimi të arsyeshëm, dënimi është i pashmangshëm. Nëse jo, pafajësia duhet të shpallet pa vonesa të panevojshme. Në fund të fundit, drejtësia e vonuar rrezikon të shndërrohet në drejtësi të mohuar.
Çdo proces gjyqësor – veçanërisht ai me rëndësi të madhe ndërkombëtare – duhet të ruajë ekuilibrin ndërmjet përgjegjësisë penale dhe të drejtave themelore të të akuzuarve, përfshirë të drejtën për një gjykim të drejtë dhe brenda një afati të arsyeshëm.
Në të njëjtën kohë, pajtimi i qëndrueshëm në Ballkan nuk mund të ndërtohet mbi një drejtësi që perceptohet si selektive. Të dhënat historike tregojnë qartë se shumica dërrmuese e krimeve të Luftës së Kosovës u kryen nga forcat ushtarake, policore dhe paramilitare serbe nën regjimin e Sllobodan Millosheviqit. Edhe pse një numër zyrtarësh serbë janë gjykuar nga tribunalet ndërkombëtare, shumë autorë të dyshuar nuk janë përballur kurrë me drejtësinë.
Ndërkohë, retorika nacionaliste që dëgjohet ende nga disa drejtues politikë në Serbi vazhdon të shkaktojë shqetësim në Kosovë, Bosnje dhe Hercegovinë, Kroaci dhe në mbarë rajonin, ku plagët e luftërave të viteve nëntëdhjetë mbeten ende të hapura.
Askush nuk duhet të jetë mbi ligjin. Çdo qytetar i Kosovës që ka kryer krime lufte duhet të mbajë përgjegjësi në bazë të provave të besueshme dhe një procesi të drejtë. Por i njëjti standard duhet të zbatohet edhe ndaj atyre që kryen krime kundër popullit të Kosovës. Drejtësia ndërkombëtare nuk mund të fitojë respektin e publikut nëse krijon përshtypjen se ndjek penalisht një palë, ndërsa shumë përgjegjës për krime shumë më të rënda mbeten jashtë juridiksionit të saj.
Nëse Dhomat e Specializuara synojnë të lënë pas një trashëgimi pozitive, ajo nuk duhet të matet vetëm me numrin e dënimeve apo të pafajësive. Ajo duhet të matet me aftësinë për të forcuar besimin te drejtësia ndërkombëtare, për të konsoliduar barazinë para ligjit dhe për të kontribuuar në pajtimin e qëndrueshëm ndërmjet popujve të Ballkanit Perëndimor.
Ndoshta ky është mësimi më i rëndësishëm i kësaj përvoje: drejtësia ndërkombëtare nuk mjafton vetëm të zbatohet; ajo duhet edhe të perceptohet si e drejtë, e paanshme dhe e barabartë për të gjithë.
Por përtej fatit të çdo të akuzuari apo të vetë Dhomave të Specializuara qëndron një mësim edhe më i madh. Përvoja e kësaj gjykate na kujton se drejtësia ndërkombëtare nuk mund të shkëputet nga politika ndërkombëtare, ashtu si sovraniteti i shteteve të vogla nuk mund të ndahet nga realitetet e diplomacisë së fuqive të mëdha.
Udhëheqësit e Kosovës u përballën me zgjedhje jashtëzakonisht të vështira nën presion të madh ndërkombëtar, ndërsa aleatët e saj përpiqeshin të balanconin prioritete strategjike që shpesh shkonin përtej vetë Kosovës. Megjithatë, historia na mëson se vendimet e marra nën trysninë e rrethanave politike nuk duhet të përjashtohen kurrë nga një rivlerësim i ndershëm dhe demokratik.
Miqtë dhe aleatët mund të mos bien gjithmonë dakord. Edhe politikat e hartuara me qëllime të mira meritojnë të rishqyrtohen kur pasojat e tyre nuk i përmbushin objektivat për të cilat u krijuan.
Në fund, vlera e çdo institucioni ndërkombëtar nuk matet nga aftësia për t’iu përgjigjur pritshmërive politike të kohës, por nga aftësia për të forcuar sundimin e ligjit, për të fituar besimin e publikut, për t’i trajtuar të gjitha palët sipas të njëjtave standarde dhe për të lënë pas një trashëgimi drejtësie, paqeje dhe pajtimi të qëndrueshëm.
Këto janë parimet që duhet të udhëheqin çdo përpjekje të ardhshme për vendosjen e drejtësisë ndërkombëtare – jo vetëm në Kosovë, por kudo ku bashkësia ndërkombëtare përpiqet të pajtojë drejtësinë me paqen.
Historia, në fund të fundit, ka të ngjarë t’i gjykojë si Dhomat e Specializuara, ashtu edhe ata që vendosën t’i krijonin, pikërisht mbi bazën e këtyre parimeve.