Etnologjia e shqiptarëve dëshmon qartë se feja, ndonëse e pranishme në jetën shoqërore, nuk ka qenë kurrë faktor përçarës i brendshëm për popullin shqiptar. Edhe pse shumica e shqiptarëve janë myslimanë, ndërsa pjesa tjetër i përket besimit të krishterë, katolik apo ortodoks, në asnjë periudhë historike nuk vërehet ndonjë konflikt fetar i lindur nga vetë populli. Siç vërenin edhe diplomatët e huaj të shekullit XIX, shqiptari mund të ndryshonte formën e lutjes për shkak të rrethanave politike, por kurrë nuk e ndryshonte gjuhën dhe besnikërinë ndaj gjakut të vet.
Megjithatë, në periudha të ndryshme historike, pushtuesit dhe sunduesit e huaj janë përpjekur ta përdorin fenë si mjet përçarjeje dhe nënshtrimi, duke synuar t’i vënë shqiptarët në shërbim të interesave të tyre politike e kombëtare. Një shembull i tillë haset edhe në kohët moderne, ku janë bërë përpjekje të pandërprera dhe po vazhdojnë edhe sot për shkombëtarizimin e shqiptarëve përmes instrumentalizimit të besimit fetar. Megjithatë, këto tentativa nuk kanë arritur të cenojnë thelbin e bashkimit kombëtar shqiptar.
Nëse u referohemi burimeve historike dhe studimeve të albanologëve, përfshirë edhe ato të Milan Shuflajt për periudhën paraosmane, ato tregojnë se shqiptarët e mesjetës dhe të Kohës së Re nuk kanë njohur grindje fetare mes tyre. Ajo që i ka bashkuar gjithmonë ka qenë ndjenja e fortë etnike, vetëdija për origjinën e përbashkët, psikologjia kolektive, doket, traditat dhe e drejta zakonore.
Në jetën e përditshme, kjo bashkëjetesë rregullohej në mënyrë të prerë përmes traditës dhe dokeve, ku martesat e përziera fetare brenda të njëjtit fis ishin të pranuara dhe ku parimi kanunor se “gjaku nuk bëhet ujë” garantonte që lidhja familjare dhe kombëtare të qëndronte gjithmonë mbi çdo dogmë të huaj.
Një element i rëndësishëm i identitetit shqiptar është trashëgimia e lashtë pagane, e cila ka mbijetuar për shekuj dhe është praktikuar deri në shekullin XX. Ritet, mitet dhe besimet e vjetra kanë qenë të përbashkëta për të gjithë shqiptarët, pavarësisht përkatësisë fetare. Festa si Dita e Verës, Shën Gjergji, Shën Gjoni, si dhe kremtime të fundvitit si Kolendrat, Buzmi apo Motmoti i Ri, janë festuar nga të gjithë shqiptarët, myslimanë e të krishterë njësoj, duke ruajtur në thelb karakterin e tyre pagan.
Po ashtu, pelegrinazhet në majat e maleve, si Tomorri, Këndrevica, Gjallica e Lumës, Pashtriku, Rumia e Krajës dhe vende të tjera, dëshmojnë vazhdimësinë e kulteve pagane.
Ky fenomen, i njohur në etnologji si sinkretizëm fetar, apo si një urë lidhëse mes besimeve, bëri që këto kulte më vonë të visheshin me elemente të krishtera apo islame, veçanërisht nga tradita bektashiane, pa e humbur thelbin e tyre të përbashkët. Këto rite, së bashku me besimet që lidhen me lindjen, martesën, vdekjen dhe figurat e mitologjisë popullore, përbëjnë një shtresë të rëndësishme të identitetit kulturor shqiptar.
Megjithatë, kjo trashëgimi e çmuar e bashkëjetesës sot po përballet me një krizë të paprecedentë, veçanërisht në disa treva të ish-Jugosllavisë. Viteve të fundit vërehet një tendencë alarmante, ku dogma fetare po tentohet me këmbëngulje të vendoset mbi identitetin kombëtar, duke sjellë një tjetërsim të dukshëm kulturor dhe kostumografik. Përmes ndikimeve ideologjike agresive, me origjinë dominuese nga Lindja, po ndodh një zëvendësim i dhunshëm i veshjeve dhe simboleve tona tradicionale me uniforma të huaja kulturore, që nuk kanë asnjë lidhje me qenësinë shqiptare.
Feja te shqiptarët ka filluar t’i humbasë vlerat e edukimit; përkundrazi, është shndërruar në një mekanizëm politik. Ky nuk është thjesht një proces fetar, por një agjendë politike shkombëtarizuese që synon të zhbëjë kodin gjenetik të unitetit tonë, duke i ndarë shqiptarët sipas vijave të xhamisë apo kishës dhe duke e kthyer kombin nga një subjekt evropian në kultura të huaja jashtë Evropës.
Sfida e epokës sonë është se po përballemi me një kanosje moderne. Historia dhe etnologjia duhet të shërbejnë si kujtesë se shqiptarët kanë mbijetuar vetëm sepse kanë ditur ta vendosin përkatësinë kombëtare mbi dallimet fetare. Demokracia e bashkëjetesës nuk është një liri për të importuar kultura të huaja, por një përgjegjësi për të ruajtur shtëpinë tonë të përbashkët.
Ruajtja e gjuhës, traditave, trashëgimisë kulturore, veshjeve popullore dhe kujtesës historike përbën një nga shtyllat kryesore të identitetit shqiptar. Vetëm duke kultivuar këto vlera, bashkë me respektin për lirinë e besimit dhe bashkëjetesën ndërfetare, shqiptarët mund ta ruajnë vazhdimësinë e tyre historike dhe kulturore në një botë gjithnjë e më të globalizuar.
Prandaj, mbrojtja e këtij kodi kulturor ka një rëndësi jetike për shqiptarët, sepse ruajtja e veshjeve tona autoktone është një nga mburojat e fundit që garanton se shqiptarët do të mbeten subjekt i barabartë i rendit evropian dhe jo një laborator eksperimental i interesave të huaja.