Nëntë vjet para se ta vrisnin në urën e Ribnicës në Podgoricë, Isa Boletini kishte gjetur strehë pikërisht te njerëzit që në janar 1916 do ta çonin në pusi. Kjo nuk është ironi anekdotike. Është struktura e gjithë marrëdhënies së tij me Cetinën: mbreti Nikolla e përdori Boletinin sa herë i shkoi për shtat dhe Boletini e përdori Cetinën sa herë Stambolli i shtrëngoi qafën. Kur interesat u ndanë përfundimisht, njëra palë vrau tjetrën.
Ky rindërtim mbështetet kryesisht në studimin e historianit serb Bogumil Hrabak “Arbanaški prvak Isa Boljetinac i Crna Gora (1910-1912)“, botuar në Istorijski zapisi (Cetinë, 1977), i ndërtuar mbi arkivat diplomatike të Malit të Zi dhe Serbisë, si dhe në një kronikë të mëvonshme mbi vrasjen e tij, e bazuar në dëshmitë e Tafil Boletinit dhe te romani i Millovan Gjillasit ”Besudna zemlja“. Janë burime nga pala tjetër e tavolinës, jo shqiptare, prandaj duhen lexuar me kujdesin që u takon dokumenteve të shkruara nga ata që përfundimisht e vranë njeriun për të cilin flasin. Por pikërisht kjo i bën të vlefshme: tregojnë si e panë Boletinin ata që e manipuluan.
Strehimi si mjet presioni (1910)
Pas rrëzimit të kryengritjes së pranverës 1910, Boletini e kaloi kufirin drejt Malit të Zi me bijtë dhe një grusht besnikësh. Cetina e priti, por jo nga bujaria. Konsulli malazez në Shkodër i propozoi Ministrisë së Punëve të Jashtme t’i lehtësohej rruga drejt kryengritësve të Krasniqes, duke vlerësuar se kthimi i tij te kryengritja do të kishte “peshë të konsiderueshme“. Kjo është fjalia që zbulon gjithçka: Boletini nuk ishte mysafir, ishte kartë loje kundër Stambollit.
Administrata malazeze e zhvendosi disa herë, nga Andrijevica në Nikshiq, gjoja për arsye sigurie kufitare, në fakt për ta mbajtur nën kontroll larg syve të Portës. Kur i dërguari britanik në Cetinë erdhi posaçërisht ta pyeste për shkaqet e kryengritjes dhe planet e tij, u bë e qartë se prania e Boletinit në Mal të Zi kishte peshë edhe përtej marrëdhënieve ballkanike: fuqitë e mëdha e ndiqnin çështjen shqiptare përmes tij.
Dyshimi reciprok dhe loja me tri palë (1911)
Viti i kryengritjes së madhe të Malësisë katolike e gjeti Boletinin në pozicion qendror, por jo në krah të pastër me askënd. Shërbimi sekret serb regjistroi që në mars 1911 se lëvizja për Shqipërinë autonome besonte se kishte marrëveshje të caktuar me Malin e Zi; konsulli serb në Shkup e përshkroi Boletinin dhe shokun e tij Sulejman Batushën si njerëz që do të “dëgjonin vetëm urdhra“ – domethënë si mjete, jo si aleatë me vullnet të vetin.
Boletini, në anën tjetër, luante po atë lojë në drejtim të kundërt. Kur agjenti malazez e paralajmëroi për vrasës të paguar serbë, përgjigjja e tij u regjistrua fjalë për fjalë nga burimet malazeze: se Serbia nuk do ta vriste, përkundrazi i ofronte gjithçka që i duhej, porse ai nuk do ta pranonte nëse mbreti Nikolla nuk e lejonte, sepse i kishte dhënë fjalën mbretit. Ishte deklaratë e llogaritur, e dhënë pikërisht atyre që donte t’i bindte për besnikërinë e tij, në një kohë kur po mbante korrespondencë njëkohësisht me Hasan Prishtinën, me mirditët dhe me përfaqësues turq.
Gjatë vitit vazhdoi të lëvizë mes Bjelajës afër Deçanit, Junikut, Batushës dhe kthimit në fshatin e vet, gjithnjë duke shmangur zotimin e plotë ndaj njërës palë. Nëpunësit osmanë nuk e prekën, sepse dyshonin se çdo veprim kundër tij do të përshpejtonte pikërisht kryengritjen që donin ta shmangnin.
Kthimi me armë ruse dhe fillimi i grisjes (1912)
Në gusht 1912, Boletini dhe Sulejman Batusha kaluan kufirin nga Mali i Zi me 250 vetë, të pajisur me pushkë ruse dhe pak para malazeze. Kjo ishte pasojë e një marrëveshjeje paraprake me malësorët për veprim të përbashkët. Por çasti u shpërbë shpejt: Batusha mbeti besnik i idesë së autonomisë shqiptare nën ombrellën malazeze, ndërsa Boletini u afrua gjithnjë e më shumë tek opsioni serb dhe te kombinimet e mbretit Nikolla për vetë Malin e Zi, jo për Shqipërinë.
Kjo është pika ku burimet malazeze e serbe fillojnë ta trajtojnë si figurë me interes në rënie për ta: e shohin duke u ”ftohur“ ndaj Cetinës pikërisht sepse ishte bindur se Mali i Zi ishte tepër i varfër për t’u bërë aleat serioz.
Në majin e vitit 1912, në Kuvendin historik të Junikut (21-25 maj 1912), Boletini ishte mes zërave kryesorë të kryengritjes veriore të Kosovës, ku u formuluan kërkesat për kufij të përcaktuar shqiptarë dhe shqiptarizim të administratës. Aty u pozicionua kundër idesë së Shqipërisë krejtësisht të veçantë që mbronte Ismail Qemali, duke favorizuar një marrëveshje me regjimin e ri osman. Në qershor drejtoi sulmin ndaj Pejës; më 4 korrik 1912, në betejën për kullën e vet, humbi një nga bijtë.
Korriku ishte muaji i triumfit ushtarak: rrethimi dhe zënia e Prishtinës, pastaj hyrja në Shkup me Bajram Currin. Por pikërisht në këto javë burimet e regjistrojnë duke bërë kontakte paralele me qarqet turkofile të ”varroshanëve“ në Prishtinë, duke i siguruar ata për amnisti të përgjithshme – një pozicion që e largoi më tej nga radikalët e pastër të kryengritjes dhe e afroi te logjika e kompromisit me Stambollin.
Kur maskat ranë (shtator 1912)
Më 23 shtator 1912, tre përfaqësues malazezë shkuan te Boletini për t’u falur për një incident kufitar te Berani, ku fajin ua hodhën oficerëve turq. Sipas kronikës, Boletini “nuk u zemërua shumë“ dhe, i lajkatuar, u tregua i butë me malazezët – madje zgjodhi të nesërmen një komision prej 20 vetësh nga Mitrovica për administrimin e çështjeve popullore derisa ai vetë të qëndronte në kufirin malazez.
Por gjatë vjeshtës 1912, kur u bë e qartë se Mali i Zi po përgatitej për luftë kundër Turqisë duke shfrytëzuar rrëmujën e kryengritjes për të zgjeruar territoret në kurriz të tokave shqiptare, Boletini ia ktheu shpinën përfundimisht Cetinës. Mbajti fjalime të zjarrta kundër Serbisë dhe dërgoi 800 vetë drejt kufirit. Para ushtrisë serbe u tërhoq në Shqipëri, ku vazhdoi organizimin e çetave me Hasan Prishtinën dhe Bajram Currin kundër pushtimit të Kosovës dhe Maqedonisë Perëndimore.
Kthimi i fundit dhe vdekja tek Ura e Ribnicës (1915-1916)
Vitet e mëpasshme e gjetën në një situatë krejt tjetër nga ajo e 1910-ës. Në vitin 1915, para hyrjes së ushtrisë austro-hungareze në Podgoricë, Boletini u kthye edhe një herë në Mal të Zi. Kësaj radhe nuk ishte kartë presioni, ishte armik i shënjestruar. Sipas kronikës mbi vrasjen e tij, u vra nga xhandarët malazezë në rrëmujën që shkaktoi vetë me kërcënimet për të marrë pushtetin në qytet.
Versioni letrar i Millovan Gjillasit, i botuar në romanin ”Besudna zemlja“ (New York, 1956), e vendos ngjarjen tek Ura e Ribnicës, në Podgoricë, dhe pretendon se autori i goditjes vdekjeprurëse ishte vetë babai i shkrimtarit, Nikolla Gjillas, komandant i një njësie të quajtur Krilashët – një repart elitë i xhandarmërisë malazeze me shenjën e shqiponjës me krahë të hapura në kapelë. Gjillasi e përshkruan Boletinin duke rënë i plagosur, duke vazhduar të qëllojë me pistoletë edhe pasi nuk kishte më forcë të mbante pushkën, derisa u godit nga një prej sulmuesve që i doli anash. Pistoleta Mauser e tij mbeti si trofe në familjen Gjillas në Beograd, ruajtur me krenari dhe, siç e pranon vetë Gjillasi, me njëfarë admirimi për kundërshtarin që ra vetëm, në rrugë të shkretë, duke mos u dorëzuar.
Data e saktë e vrasjes mbetet e diskutueshme. Gazeta “Pobjeda“ e Titogradit (1980) e vendos më 19 janar 1916, ndërsa Tafil Boletini, nipi i tij, sipas dëshmisë së mbledhur nga Skënder Luarasi, insiston për 23 janar 1916. Kjo diferencë prej katër ditësh, e vogël në dukje, tregon diçka domethënëse: edhe brenda kronikave miqësore ndaj palës malazeze nuk ka konsensus të plotë mbi rrethanat, që do të thotë se vetë ngjarja u tregua e u ritregua për dekada, secili version duke i shërbyer një qëllimi.
Boletini u varros dy ditë pas vrasjes, në Podgoricë, në një ceremoni me pjesëmarrje të gjerë. Familja bëri kërkesën e parë për rikthimin e eshtrave në atdhe në vitin 1973. Eshtrat u gjetën dhe u nxorën më 15 nëntor 1979. Instituti i Mjekësisë Ligjore i Universitetit të Strasburgut konfirmoi identitetin në janar 2014, dhe më 10 qershor 2015 Isa Boletini u rivarros solemnisht në oborrin e kullës së vet në Boletin, afër Mitrovicës – njëqind vjet pas kryengritjeve që e bënë simbol, dhe një shekull pasi u shndërrua nga aleat i dobishëm në kufomë të hedhur në rrugën e Podgoricës.
Çfarë tregon kjo në retrospektivë?
Lexuar krah për krah, dy vargjet e ngjarjeve tregojnë një model, jo një aksident. Mali i Zi e priti Boletinin tri herë (1910, 1911, 1915) dhe në secilën prej tyre motivi ishte i njëjtë: ta përdorë si levë kundër Stambollit ose, më vonë, kundër vetë interesave shqiptare në kufijtë e rinj ballkanikë. Boletini nga ana e vet e luajti të njëjtën lojë në drejtim të kundërt, duke u përpjekur të nxjerrë armë, para dhe kohë nga çdo palë e gatshme t’ia japë, pa u lidhur kurrë përfundimisht me asnjërën. Kjo strategji funksionoi për gati gjashtë vjet. Dështoi në janar 1916, kur Mali i Zi, tashmë i kapitulluar dhe pa ushtri të rregullt, nuk kishte më nevojë ta mbante gjallë instrumentin që dikur e kishte përkëdhelur.
Burimet mbi të cilat mbështetet ky tekst, edhe pse jo shqiptare, e vendosin Boletinin në qendër të çdo llogaritjeje diplomatike ballkanike të kohës: konsuj, oficerë, gazeta dhe vetë mbreti e trajtuan si çështje strategjike, jo si figurë periferike. Kjo qendërsi, e dokumentuar nga vetë ata që në fund e likuiduan, është arsyeja pse historia e tij duhet lexuar pikërisht përmes këtyre arkivave: jo sepse thonë të vërtetën e plotë, por sepse tregojnë si e vlerësonin armikun kur ai ende ishte i gjallë e i dobishëm.