Mali i Rumisë qëndron si një supe e ngrirë që mban mbi vete jo thjesht tisin e reve, por peshën e një premtimi të lashtë. Për shekuj me radhë, ai nuk ishte thjesht gur – ishte një altar i heshtur ku tri besime ngjitnin të njëjtën dhimbje dhe të njëjtën shpresë, duke lënë nga një gur në majë me besimin se, kur gurët të bëheshin pirg i mjaftueshëm, tumula e shenjtë, do të zbriste vetë nga qielli. Kjo ishte Besa e tokës – një pakt i pashkruar mes njeriut dhe malit, ku askush nuk guxonte të shkelte mbi shenjtërinë e tjetrit, sepse aty lart, mbi re, të gjithë zhduken njësoj të përulur para Zotit dhe natyrës. Mbi këtë kreshtë të zhveshur, aty ku qielli i ftohtë takohet me gurin e egër, historia nuk shkruhet me ngjyrë, por me hapa. Për shekuj me radhë, mali dëshmonte një mrekulli të heshtur – procesionin e bartjes së gurëve mbi kreshtë, si një relikt i shenjtë, bëhej filli i padukshëm që qepte bashkë shpirtrat e copëtuar të kësaj toke. Dhe këtu nuk marshonin ushtri, por një popull i thjeshtë. Katolikë, myslimanë dhe ortodoksë ngjitnin të njëjtën rrëpirë, krah për krah, duke mbajtur në duar nga një gur. Asnjë fjalë urrejtjeje nuk guxonte të thyente shenjtërinë e pastër të kreshtës, procesioni ishte simboli i një Bese të madhe, një pakt i lashtë vëllazërie ku njerëzit i dorëzonin ‘armët’ dhe ndasitë përpara se të preknin mjegullën e majës.
Por njeriu modern, i verbuar nga arroganca e hekurit dhe e politikës së ditës, vendosi ta dhunonte këtë pakt. Pa kuptuar se po hynte në një territor ku miti dhe realiteti shkrihen në një, ai solli helikopterët dhe metalin e ftohtë dhe në mendjen e tij të vockël, ai besonte se mund t’i diktonte qiellit simbole të gatshme, të imponuara me forcë. Ai nuk po ngrinte një faltore, por po mbillte një thikë ideologjike në mishin e gjallë të Rumisë. Ishte pikërisht ky akt i ‘Ekspeditës së Koronados’ që zgjoi jehonën e largët të Kibolës – atij miti global të qyteteve të arta që ekzistonin vetëm në etjen e shfrenuar të pushtuesve për të zotëruar atë që nuk u takonte. Si konkvistadorët e vjetër që vdiqën maleve duke kërkuar arin e rremë, edhe akterët e sotëm të politikës dhe hekurit marshuan drejt majës me të njëjtën verbëri. Ata nuk panë shenjtërinë e gurit të përbashkët, por vetëm trofeun e radhës për egoizmin e tyre. Ata, si konkvistadorët e mjerë të mitit të Kibolës, besuan se mund ta prangosnin malin me hekur. Me zhurmë helikopterësh dhe me arrogancën e ligjeve të shkruara nëpër zyra të errëta, ngritën një strukturë metali mbi majë, duke menduar se po ngrinin një monument të triumfit të tyre, por nuk kuptuan se duke dhunuar majën, po dhunonin kujtesën e tokës. Besuan se po ngrinin një faltore, por në të vërtetë po mbillnin një monument të ndarjes, një heshtë të ftohtë në zemrën e një tradite që kishte mbijetuar perandori e luftëra.
Dënimi i tyre fillon pikërisht këtu, në vetminë e tmerrshme të majës së Rumisë, aty ku hekuri i tyre filloi të ndryshket nën vështrimin e ftohtë të shekujve. Kur helikopterët u larguan dhe zhurma e motorëve pushoi, mbeti vetëm heshtja e tmerrshme e malit. Akterët e kësaj shëmtie, ata që nënshkruan urdhrat nga zyrat e tyre komode, filluan të ndiejnë një lloj tjetër peshe. Një peshë që nuk matet me kilogramë, por me netët pa gjumë. Sa herë që binte nata mbi Tivar, Ulqin e mbi mbarë Malësinë e Krajës, atyre u dukej se mbi gjoksin e tyre rëndonin të gjithë ata gurë që populli kishte mbartur me krahë ndër shekuj. Hekuri që ata ngritën nuk u bë kurrë pjesë e malit, por mbeti si një trup i huaj, një protezë e shëmtuar që natyra e refuzon me çdo acar, me çdo rrebesh e me çdo rreze dielli që e nxeh deri në pjekje. Akterët nga ‘Ekspedita e Koronados’ që urdhëruan këtë dhunim, sot jetojnë nën dënimin më të rëndë: atë të izolimit shpirtëror. Sado që të përpiqen të dekorojnë veten me tituj e suksese politike, ata e dinë, në vetminë e netëve të tyre, se emrat e tyre janë shkruar në librin e harresës dhe të turpit. Ata mbetën të izoluar në historinë e tyre të rreme, të vetmuar brenda mureve të pushtetit që po u shkërmoqet nëpër duar, ashtu siç shkërmoqet balta nën shi. Kibola e tyre, ky iluzion i triumfit politik mbi simbolet e lashta, rezultoi të ishte një kurth i tmerrshëm shpirtëror për ta. Ata besuan se duke ndryshuar pamjen e majës, do të ndryshonin shpirtin e popullit që jeton nën të. Çfarë naiviteti tragjik! Sepse guri ka kujtesë më të gjatë se çdo perandori. Gurët e vegjël, të prekur nga duart e krishtera, myslimane e të anasve që nuk njihnin ndarje para dhimbjes, mbajnë brenda vetes kodin e Besës. Ky kod nuk zhbëhet me vendime qeveritare apo me struktura të gatshme metali. Sa herë që dikush shikon Ruminë, nuk sheh triumfin e tyre, por dëshminë e dhunës së tyre të pafuqishme përballë përjetësisë. Trishtimi që e rrethon sot Ruminë është i thellë si vetë shekujt. Ai hekur i huaj filloi të ndryshket nën fishkëllimën e ftohtë të erërave, ashtu siç po shkërmoqet pushteti i atyre që e vendosën. Ata kërkuan Kibolën e tyre – një lavdi të rreme prej ari dhe metali – por ata gjetën vetëm mallkimin e një vendi që nuk pranon të vdesë shpirtërisht. Procesioni, edhe pse eternal, i padukshëm, vazhdon të ecë, i palëkundur, duke dëshmuar se guri dhe kujtesa e tokës janë më të fortë se çdo strukturë e dhunshme. Ndërsa mjegulla mbështjell majën e malit, ajo fsheh turpin e hekurit dhe nxjerr në dritë Besën e pashkatërrueshme, duke i lënë akterët e kësaj shëmtie të mbytur në harresën e tyre të merituar me anatemën e padëgjuar ndonjëherë.
Ah, ekspeditë e Koronados…! – U rëndoftë mbi shpirt mallkimi i gurit të parë dhe i hapit të fundit që u hodh drejt asaj maje! Atë hekur të ftohtë që ngritët mbi trupin e Rumisë, si thikë mbi Besën e lashtë, e paçi peshë mbi gjoksin tuaj në çdo ndërgjegje nëne, në çdo frymëmarrje të netëve tuaja më të gjata! Mos gjetshi qetësi në asnjë shtrat, ashtu siç nuk gjeti qetësi mali kur ia çorët tisin e heshtjes me zhurmën e egër të helikopterëve tuaj! U thafshin ato duar që nënshkruan urdhrat e përçarjes dhe u verbofshin ata sy që panë te Kryqi i Gjon Vladimirit një trofe politike e jo shpirtin e një populli të bërë bashkë! Çdo gur që katolikët, myslimanët dhe ortodoksët mbartën me krahë ndër shekuj, u ktheftë në plumb mbi supet tuaja, duke ju mbajtur të gozhduar pas tokës, të paaftë për të ngritur kokën drejt dritës. Atë ari të rremë dhe atë lavdi prej Kibole që kërkuat duke përdhosur shenjtërinë tonë, e paçi helmin e jetës suaj! Shtëpitë tuaja u mbulofshin nga heshtja e tmerrshme e harresës, e fëmijët tuaj u turpërofshin nga emri që u lini pas! Çdo erë që fryn nga Rumia, çdo rrebesh që zbret mbi Krajë, Tivar e mbi Ulqin, ju sjelltë në vesh gjëmën e tokës së dhunuar dhe mallkimin e të parëve që lanë jetën për atë Besë. Mbetshi të vetmuar brenda mureve të pushtetit tuaj që po kalbet, të huaj në tokën tuaj, të refuzuar nga guri, të mallkuar nga uji dhe të harruar nga mëshira! Rumia do të mbetet, guri do të rrojë, kurse ju u bëfshi pluhur e hi në kujtesën e këtij vendi, si dëshmi e turpit të pafund!
Nata ka rënë mbi majë. Akteri, i vetmuar, Koronado, në dhomën e tij të mbyllur ku drita e hënës nuk hyn dot, mbytet nga tmerri i një zgjimi pa kthim. Ai sheh duart e veta, sheh fundin e tij që po vjen si një bishë e heshtur, dhe fillon të flasë me veten në një gërhitje të fundit shpirtërore. Pse nuk po më zë kjo dhomë? Pse ky ajër mbytet nga era e hekurit të ndryshkur? Kam mbyllur çdo dritare, kam blinduar çdo derë me pushtetin që bleva, por mali… mali po hyn brenda. Po e ndiej si po më zë frymën. Kur shoh majtas, shoh liqenin e Shkodrës. Oh, ai liqen… nuk është më ujë! Është bërë një pasqyrë e zezë, e palëkundur, e ftohtë si syri i një të vdekuri që më shikon pa pulit qepallat. Ai ujë mban në barkun e tij peshën e të gjitha gjeneratave që u lutën nën Rumi. Unë shoh atje fytyrën time të shpërfytyruar, shoh trupin tim që po kalbet për së gjalli, i mbytur në llucën e harresës. Nuk ka më kthim. Çdo pikë e atij liqeni sot po vlon nga mallkimi i përbashkët i atyre që i ndava me dhunë. Uji i tij nuk më lan më; ai më mbyt, më tërheq poshtë, drejt fundit ku nuk ka dritë, ku nuk ka mëshirë.
Dhe kur kthej kokën nga e djathta, aty ku duhej të ishte shpëtimi, shtrihet Deti Adriatik. Por detin… detin e kam helmuar me turpin tim! Valët e tij nuk vijnë më si fllad mbi këtë vend; ato zhduken si rrebesh gjaku dhe shkume të zezë, duke u përplasur pas ndërgjegjes sime të bërë copë-copë. Deti po vjen të më marrë! Ai po ngrihet si një mur i lartë ujor për të fshirë çdo gjurmë të ekzistencës sime, sepse edhe valët e refuzojnë një kufomë politike që guxoi të prekte qiellin e Rumisë. Jam i rrethuar. Mes liqenit të ngrirë nga tmerri dhe detit që ulërin për hakmarrje, unë jam thjesht një ishull i vdekur, një hiç që po thërrmohet. Nuk ka mbetur asgjë… asgjë veç vdekjes sime. Ajo lavdi prej Kibole, ato perandori prej letre që ndërtova me intriga e hekur helikopterësh, u zhdukën si mjegulla e mëngjesit. Kam mbetur vetëm unë dhe ky fund i tmerrshëm. Guri i Rumisë po më peshon mbi gjoks, po më thyen brinjët, po më ndalon rrahjet e zemrës. Unë po vdes… po vdes i vetmuar, i urryer nga toka, i përbuzur nga uji. Deti po më gllabëron, liqeni po më mbulon… dhe mbi mua do të mbetet vetëm heshtja e mallkuar e malit që nuk fal!
Sot, ndërsa mjegulla zbret përsëri mbi majë, miti i Kibolës dhe realiteti i Rumisë gjejnë një pikëtakim të dhimbshëm. Të dy tregojnë për fundin e turpshëm të atyre që guxojnë të mashtrojnë tokën. Njeriu që vendosi hekurin ikën, vdes, harrohet ose përmendet vetëm si shembull i shëmtisë shpirtërore. Por mali mbetet. Guri mbetet. Dhe mbi të gjitha, mbetet Besa – ajo dritë e brendshme që asnjë politikë nuk mund ta shuajë, sepse rrënjët e saj zhduken më thellë se çdo arrogancë njerëzore. Kujtesa e tokës triumfon, duke i lënë akterët të mbështjellë me trishtimin e pafund të harresës dhe me dënimin e vetmisë së tyre të merituar.