Cafo Boga
Ka diçka paradoksale në atë që pamë në Tiranë këto ditët e fundit: një qeveri që mbledh një samit për të angazhuar një diasporë që, në një pjesë të madhe, u largua nga vendi për shkak të pakënaqësisë ndaj qeverisë.
Ky paradoks, megjithatë, nuk është thjesht retorik – është zbulues. Sepse, ajo që u paraqit si një urë mes shtetit shqiptar dhe diasporës rrezikon të kthehet krejtësisht në diçka tjetër: një etapë e kuruar me kujdes – me shpenzime enorme – ku dukuria e unitetit zëvendëson substancën e angazhimit.
Samiti i fundit i Diasporës në Tiranë u inkuadrua si një mbledhje historike – një mundësi për të lidhur shqiptarët përtej kufijve, për të mobilizuar investimet dhe për të forcuar identitetin kombëtar. Në sipërfaqe ofroi të gjitha tematikat e duhura: bashkëpunimin ekonomik, lidhjet kulturore, inovacionin dhe rolin e diasporës në zhvillimin kombëtar. Por përtej paneleve, fjalimeve dhe diskutimeve të strukturuara me kujdes, mbetet një pyetje më e pakëndshme:
Kush nuk ishte në dhomë?
Heshtja pas tregimit
Diaspora nuk është monolit. Nuk përbëhet vetëm nga ata që janë të gatshëm të rreshtohen me qeverinë e ditës. Aty bëjnë pjesë edhe kritikët, skeptikët dhe ata që u larguan pikërisht sepse sistemi dështoi. Kur ato zëra mungojnë – qoftë me dizajn, përzgjedhje ose vetëpërjashtim – legjitimiteti i të gjithë ushtrimit vihet në pikëpyetje.
Ajo që mungonte, megjithatë, nuk ishte vetëm kush mungonte, por ajo që mbeti pa thënë.
Pak njohje e ndershme e realiteteve strukturore që kanë përcaktuar dekadat e fundit të Shqipërisë: një vend nga i cili ka emigruar një pjesë e rëndësishme e popullsisë së saj; një ekonomi që lufton të krijojë mundësi në shtëpi; një sistem arsimor që ka rënë dhe raporte të vazhdueshme të korrupsionit që vazhdojnë të shfarosin besimin e publikut në institucione.
Njëlloj mungonte çdo diskutim serioz i politikës. Nuk ka asnjë program të artikuluar qartë, të besueshëm për të nxitur kthimin e atyre që u larguan – veçanërisht pjesëtarëve të arsimuar dhe profesionalisht të realizuar në diasporë, të cilët mund të bënin diferencë të matshme nëse u krijohen kushtet. Nuk kishte as kornizë për integrimin e ekspertizës së diasporës në qeverisje, përtej apeleve të përgjithshme për investime.
Pretendimet nga disa se qeveria po formëson një ekonomi që gjithnjë e më shumë favorizon përqendrimin e pasurisë – në vend ose jashtë vendit – ngre pyetje legjitime, veçanërisht kur shihet në dritën se si janë menaxhuar pasuritë kryesore kombëtare. Kjo heshtje ka rëndësi.
Sepse një diasporë nuk shkëputet nga vendlindja nga indiferenca, ajo shkëputet nga përvoja. Dhe nëse ajo përvojë nuk pranohet, atëherë angazhimi rrezikon të bëhet performativ sesa thelbësor.
Edhe më shqetësues është perceptimi se atyre brenda diasporës që ishin të përgatitur për ngritjen e këtyre çështjeve nuk u është dhënë një platformë domethënëse. Siç thotë një pjesëmarrës, samiti ishte “shkrim i bukur”, por i mungonin aktorët kryesorë – vetë diaspora – u zvogëlua te dëgjuesit dhe jo pjesëmarrësit, me pak hapësirë për ata që janë të gatshëm të flasin të vërteta të pakëndshme.
Për të parafrazuar Volterin (Voltaire): dikush mund të mos pajtohet me atë që thuhet, por duhet të mbrojë të drejtën për ta thënë atë.
Një samit që pretendon të përfaqësojë diasporën, por përjashton ose margjinalizon zërat e saj kritikë, rrezikon të bëhet jo një forum partneriteti por një frazë afirmimi.
Po tregon se shumë nga këto shqetësime nuk janë të reja. Edhe zëra brenda traditës socialiste kanë paralajmëruar për pasojat e qeverisjes së centralizuar dhe ngushtimin e debatit të brendshëm. Ish-ministri i Financave, Arben Malaj, ka paralajmëruar vazhdimisht kundër përqendrimit të pushtetit, dobësimit të llogaridhënies institucionale dhe një mjedisi politik ku pikëpamjet mospajtuese janë gjithnjë e më të margjinalizuara. Ndërsa nuk iu drejtua drejtpërdrejt këtij samiti, kritika të tilla rezonojnë fuqishëm me strukturën dhe perceptimin e vetë ngjarjes.
Nga angazhimi në optikë
Ky nuk është problem unik shqiptar. Shumë vende kanë luftuar me mënyrën e angazhimit të diasporës së tyre. Por modelet e suksesshme ndajnë një parim: angazhimi duhet të jetë gjithëpërfshirës, jo selektiv; dialogik, jo performativ.
Në demokracitë funksionale, diversiteti i zërit nuk menaxhohet – është i fituar. Mosmarrëveshja nuk filtrohet – është inkorporuar në procesin e politikës dhe reformës.
Në ndryshim, kur një takim mbizotërohet nga narrativat qeveritare, kur pjesëmarrja perceptohet si e kuruar dhe kur rezultatet kufizohen në deklarata të përgjithshme dhe jo në angazhime konkrete, veprimtaria rrezikon të përforcojë distancën.
Që të jemi të qartë, ideja e një samiti të diasporës nuk ka të meta. Në të kundërtën, është e domosdoshme. Diaspora shqiptare përfaqëson një nga pasuritë më të mëdha të vendit, jo vetëm ekonomikisht, por intelektualisht dhe politikisht. Mbart përvojë nga institucionet funksionale, ekspozim ndaj sistemeve të ndryshme të qeverisjes dhe, e rëndësishme, perspektivë të pavarur.
Por kjo është pikërisht arsyeja pse angazhimi duhet të jetë i vërtetë.
Diaspora nuk mund të reduktohet në audiencë për fjalime, e as në rezervuar të votuesve potencialë. Duhet të trajtohet si palët e interesit – me zë, me ndikim dhe me aftësi për të sfiduar. Ndryshe, samiti bëhet ushtrim në optikë.
Ajo që u arrit në Tiranë nuk ishte pa vlerë. Kishte dukshmëri, rrjetëzim dhe një rikonfirmim të lidhjes. Por këto janë pragu më i ulët i suksesit.
Ajo që mbetet e humbur është pjesa më e vështirë:
- mekanizmat institucionalë për pjesëmarrje të diasporës;
- angazhime konkrete të politikave;
- dhe, mbi të gjitha, gatishmëria për të pranuar shqyrtimin.
Sepse në fund të fundit, marrëdhënia mes një shteti dhe diasporës së tij nuk mund të ndërtohet vetëm me ftesë ose me shpërndarjen e çmimeve – ajo duhet të ndërtohet mbi besueshmërinë. Dhe besueshmëria fitohet jo duke mbledhur ata që pajtohen, por duke angazhuar ata që pyesin.
Derisa kjo të ndodhë, samite të tilla do të vazhdojnë të mbajnë një tension të pashmangshëm: ata do të flasin në gjuhën e partneritetit, ndërsa do të veprojnë në logjikën e kontrollit. Dhe ky është paradoksi i vërtetë.
Sepse në fund të fundit, marrëdhënia mes një shteti dhe diasporës së tij nuk ndërtohet mbi ftesa, por mbi besë – dhe besimi kërkon gatishmëri për të dëgjuar.
Siç na kujtoi Abraham Lincoln, “Asnjë njeri nuk është aq i mirë sa të qeverisë një njeri tjetër pa pëlqimin e atij tjetrit.”