Askush nuk e dinte saktë se kur pellgu i qytetit bregdetar Oligopol ishte shpallur i shenjtë, dhe kjo, sepse tanimë, për çudi, shenjtëria nuk shpallet nga hyjnitë por nga komisionet parlamentare, ajo nuk zbret nga qielli por ngritet nga procesverbalet pas mbledhjeve të këshillave bashkiake. Prandaj edhe kjo pasiguri e njerëzisë.
Disa thoshin se kjo ndodhi që pas “luftës” së fundit, të tjerë – pas hallakatjes së qeverisë që ende përflitej për ngutjen e pazakontë në vendimmarrje, ndërsa ata më të informuarit thoshin se kjo ndodhi pas mbledhjes së fundit të kuvendit bashkiak, kur një zyrtar i paemër, me fytyrë të zbehtë dhe zë të ushtruar për raste solemniteti, kishte deklaruar se, asnjë ndërhyrje njerëzore nuk do të lejohet në habitatin natyror të zogjve dhe zoo-llojeve të tjera, se pasuritë e Oligopolit do të menaxhohen vetëm në interes të popullit, në interes të pasardhësve. Oligopoli nuk shitet, qyteti do të ndërtohet ashtu siç dimë ne, kishte thënë ai. Dhe duartrokitjet qenë, çuditërisht, të buta, pa kallo, si të parapërgatitura, si duar që kishin harruar peshën e punës. Edhe kësaj radhe u pa se ata dinin t’i materializonin qëndrimet e veta me përpikëri shembullore. Kështu, i gjithë Pellgu – plazhet, pyjet, zogjtë, bretkosat… në Oligopol më nuk mbeten, thjesht, forma jete; ato u bënë argumente morale, alibi politike, mburoja diskursive të pushtetit. Aty ku dikur njeriu ngrinte altarë për Zotin e robin, sot ngre zona kinse të mbrojtura për të fshehur zhdukjen e vet.
Por Oligopoli ka njerëz me mençuri kulmore, me një logjikë artistike që befason. Ishte një banor i vjetër, nga ata që ende mbanin mend se dikur qyteti kishte pasur një zë, jo vetëm raporte të zbrazëta suksesi të paraqitura në letër. Kishte folur me zë të ulët, i ulur buzë Pellgut, sikur t’i drejtohej ujit. Ç’është e vërteta, ai nuk kishte tituj, as projekte, as fonde; kishte vetëm një trup që s’ishte shpallur ende i ndaluar. Ju e quani këtë qytet, tha ai, por unë shoh vetëm një diagram fitimi. Ju flisni për breza, ndërsa unë s’ju kam parë kurrë të flisni qoftë edhe me një fëmijë; ju flisni për zogj, por nuk dini asnjë këngë njerëzore; ju flisni për shenjtëri, sepse nuk guxoni të flisni për faj! Dhe heshti për një kohë, i menduar. Kafshët nuk kërkuan të bëhen shenjtorë, vazhdoi, i shpallët të tilla që ju të mos mbeteshit pa altar, e, ndërsa i shenjtëruat ato, ne na e hoqët trupin, punën, fjalën, na shndërruat në ato hije ekologjike, që nuk ndotin sepse nuk ekzistojnë.
Në mëngjes, ai nuk ishte më aty. Disa thanë se ishte larguar në drejtim të paditur. Të tjerë se ishte shpallur “ndërhyrje e panevojshme”. Në vendin ku kishte qëndruar, një zog kishte lënë jashtëqitjen e tij – e u quajt shenjë e bekimit ekologjik – natyror. Ironike!
Në qytetet e reja të ekologjisë performative, siç po na paraqitet Oligopoli (dhe këtë në një shtet ekologjik), njeriu nuk po na del më si subjekt, por ndotës, se trupi i tij prodhon zhurmë, bën kërkesa, krijon histori – elemente që prishin qetësinë sterile të projekteve monopoliste të oligarkëve të vegjël lokalë dhe jo vetëm. Në emër të ekuilibrit natyror, njeriu përjashtohet si subjekt. Në emër të trashëgimisë, ai duhet të shpërngulet jashtë vendit për të siguruar ekzistencë jetësore. Në emër të pasardhësve, ai fshihet fare.
Ironia e madhe e epokës sonë në Oligopol është kjo: kafshët shpallen trashëgimtare, të paprekshme, ndërsa fëmijët trajtohen si devijim. Brezat e ardhshëm përfytyrohen më lehtë si zogj që fluturojnë natën, sesa si njerëz që kërkojnë punë, infrastrukturë, zhvillim dhe dinjitet. Sepse zogu nuk voton, bretkosa nuk proteston, Pellgu nuk kërkon llogari.
Kështu në Oligopol lind ajo figura e re e pushtetit, pikërisht një shenjtor laik i ekologjisë. Ai nuk flet në emër të njeriut, por të njëfarë ekuilibri që as vetë nuk e kupton se për çfarë është fjala. Nuk shpall mëkatin, as mëkatarin, por akuzon ndërhyrjen e drejtë të popullatës që dëshiron zhvillim, nuk premton shpëtim dhe progres për njerëzit, por kinse ruajtje të ambientit, duke i orientuar njerëzit që, mundësisht, të hanë tri herë në ditë sallatë ekologjike. Dhe ruajtja, në këtë diskurs, nuk do të thotë mbrojtje e jetës, por pezullim i njeriut të thjeshtë, pezullim i zhvillimit ekonomik për mirëqenien e brezave, për të mbetur këtu, në vendin e vet. Kjo ndodh pikërisht atëherë kur publikisht paraqitet një investitor shumë serioz që do t’ia ndërronte fizionominë tërë Pellgut të Shenjtë prej një vendi pa rrugë normale, të mbuluar me ferra, dhe këtë në të mirë të banorëve të përhershëm të Oligopolit, të qytetit të mbetur “jetim”, siç thoshin banorët e tij. Dhe kur ai dëshiron të investojë dhe të ndërtojë objekte madhore infrastrukturore, ngrihen në këmbë “rojtarët” e ekosistemit: organizatat (jo)qeveritare, ornitologët, partiakët, profetë të progresit, oligo-krijesat që ndërtojnë vend e pavend, mbi gropa septike, si dhe rentierë (qiramarrës) të plazheve të Pellgut të Shenjtë, me brengën se mos po u prisheshin hesapet nga një investitor i vërtetë, nga ata që flitej se donin zhvillim real të Oligopolit, kanalizime, bulevarde me trotuare, punë – gjëra që nuk hynin më, apo hynin shumë rrallë në fjalorin lokal. Sepse, po mos të ishte kështu nuk do të kishim një situatë që më së miri ishte përshkruar në një artikull gazetaresk me titull “Oligopoli në ujë”(!)
Në kuptimin filozofik, postanimalizmi e identifikon këtë mekanizëm si metamorfozë pa iluzione: kafsha, shpezët, shndërrohen në fetish etik, një objekt i shenjtë që nuk duhet prekur, jo sepse është i pambrojtur, por sepse shërben si justifikim. Në emër të saj ndalohet ndërtimi i mirëfilltë bashkëkohor, ndalohet fjala, lëvizja, madje, madje edhe varri. Edhe të vdekurit ndotin – sepse varret e tyre janë kujtesë, e kujtesa është forma më e rrezikshme e ndërhyrjes njerëzore, si ajo e njeriut të mençur. Një sukses i pastër i përplasjes finale mes etikës së rreme ekologjike, oligarkisë zhvillimore dhe zërit njerëzor që ende di të mendojë.
Kështu, në këtë botë të ruajtur deri në zhdukje, njeriu i thjeshtë mbetet si hije. Ai mëson të ecë pa zhurmë, të flasë me frikë, pa zë, të mendojë në heshtje. Çdo pyetje për punën, për jetesën, për të ardhmen, në Oligopol interpretohet si provokim ekologjik. Kështu ndërtohet qyteti ideal i pushtetit bashkëkohor që pretendon të ndërtojë një qytet pa kundërshtim, qytet pa njerëz të thjeshtë që mendojnë lirshëm dhe ndryshe nga ata, por me njerëz të interesit të ngushtë.
Dhe, përse një qasje postanimaliste e kësaj problematike në Oligopol? Sepse postanimalizmi nuk e pranon këtë qetësi si paqe. Ai e njeh si heshtje të administruar me kujdes të veçantë, sepse aty ku njeriu përjashtohet në emër të kafshës, kafsha nuk fiton liri – fiton treg. Dhe pellgu mbetet i qetë, zogjtë këndojnë. Dhe raporti është perfekt. Por kjo qetësi nuk është natyrore. Është qetësia e një bote që ka hequr dorë nga vetja, në interes të grupeve të vogla oligopoliste.
Postanimalizmi nuk kërkon rikthimin e njeriut si tiran mbi natyrën. Ai kërkon rikthimin e njeriut si qenie morale: jo si ndotës, jo si hije, por si përgjegjësi. Sepse një natyrë pa njeri nuk është parajsë – është aset. Dhe një botë e ruajtur duke përjashtuar jetën njerëzore është thjesht një qytet i shitur: i vdekur, i heshtur, i menaxhuar, i zhvilluar…, pa njerëz, pa zë, pa kundërshtim. Oligopol.