Në një Ballkan ku kufijtë fetarë shpesh janë bërë barrikada, shqiptarët ia dolën të ndërtojnë një hapësirë të paprecedente bashkëjetese. Historia jonë nuk është thjesht kronikë fesh të ndërruara nën perandori të ndryshme, por një tregim i thellë mbijetese, ku identiteti kombëtar u ruajt pikërisht falë aftësisë sonë për të thithur, transformuar dhe në fund të fundit, shqiptarizuar çdo ndikim të huaj. Shqipëria ka qenë dhe mbetet rasti unik ku besimi fetar nuk prodhoi kurrë ndarje kombëtare; përkundrazi, shërbeu si shtresë mbrojtëse ndaj asimilimit.
Në këtë histori të ndërlikuar, islami ka një rol vendimtar. Jo si mjet dominimi, por si mekanizëm shpëtimi në një kohë kur popuj të tjerë të rajonit u zhdukën ose u shkrinë nën trysninë e sllavizimit dhe helenizimit.
Henry T. Norris, një prej studiuesve më të kujdesshëm të historisë fetare në Ballkan, vëren se shqiptarët ndryshe nga popujt e tjerë, e përqafuan islamin jo si një identitet të ri, por si një strategji etnike për të mbetur ata që ishin: shqiptarë. Ndryshe nga sllavët që e lidhën fenë me shtetin, apo grekët që e shndërruan ortodoksinë në kartë identiteti kombëtar, shqiptarët mbetën imunë ndaj politizimit të besimit. Islami nuk e zëvendësoi shqiptarinë; u bë mburojë e saj.
Rrugët që çuan te kjo zgjedhje nuk ishin as mistike, as romantike, por historike, funksionale dhe të lidhura me mbijetesën. Në zonat ku presioni sllav ishte më i fortë, kalimi i shqiptarëve në islam i mbrojti nga shpërnguljet, nga kolonizimi dhe nga shkombëtarizimi. Në veri e në perëndim, ku presioni osman ishte më i dobët dhe rreziku nga asimilimi më pak i kërcënueshëm, shqiptarët mbetën katolikë. Në jug, ku kishat ortodokse greke përpiqeshin t’i zhduknin gjurmët shqiptare, shqiptarët e ruajtën gjuhën edhe brenda strukturave të Patrikanës. Feja ndryshonte, kombi jo.
Ky ekuilibër delikat krijoi një realitet të pakrahasueshëm në Evropë: tre besime të mëdha jetonin në një truall të vogël pa prodhuar urrejtje të trashëguar. Ndërkohë që fqinjët ngriheshin kundër njëri-tjetrit në luftëra shfarosëse në emër të kryqeve dhe gjysmëhënave, shqiptarët festonin njëri-tjetrin pa drojë. Një familje ku gjyshi ishte mysliman, vajza katolike dhe dhëndri ortodoks nuk ishte kurrë përjashtim – ishte rregull. Në asnjë vend tjetër nuk gjeje krerë fesh që uleshin bashkë në ditë të mira e të këqija, pa ndjenja epërsie apo frike. Te shqiptarët, feja ishte si veshja: nderohej, por nuk mbivendosej mbi gjakun.
Edith Durham e shihte këtë si një mrekulli ballkanike. Hasluck e quante një fenomen të rrallë antropologjik. Norris e përkufizoi si një “kulturë e neutralitetit fetar”. Por në realitet, ajo është një doktrinë e pashkruar shqiptare që udhëtoi përmes shekujve: feja është e njeriut, kombi është i të gjithëve. Kjo e vërtetë u bë busull e mbijetesës sonë në një rajon ku çdo fe donte një shtet dhe çdo shtet një fe.
E megjithatë, fuqia e këtij ekumenizmi shqiptar nuk qëndron vetëm në tolerancën e tij, por në mënyrën se si e ktheu diversitetin në armë kundër asimilimit. Çdo tentativë për t’i nënshtruar shqiptarët brenda një identiteti fetar të huaj dështoi. Nuk u bëmë turq, as arabë, ndonëse një pjesë e madhe e pranoi fenë islame. Nuk u bëmë sllavë, as grekë, edhe pse për shekuj jetuam nën hije të fuqishme kishash. Ne mbetëm ajo që ishim, përmes një formule të pazakontë: fe të ndryshme, por një komb i vetëm.
Në fund të fundit, kjo është arsyeja pse shqiptarët i mbijetuan shekujve të trazuar të Ballkanit. Jo sepse ishin më të fortë, më të pasur apo më të shumtë, por sepse kishin një vizion të qartë se çfarë mund të ndryshonte dhe çfarë jo. Besimi mund të ndërrohej si këmisha, por gjuha, toka dhe trashëgimia nuk negocioheshin. Ekumenizmi shqiptar nuk ishte një projekt teologjik; ishte një mekanizëm ruajtjeje. Një filozofi që u rrënjos në çdo fshat, në çdo mal, në çdo familje.
Sot, kur Evropa përballet sërish me ndarje fetare e kulturore, modeli shqiptar duket më aktual se kurrë. Ne jemi shembull i vetëdijes se identiteti kombëtar qëndron mbi dallimet fetare, i një bashkëjetese që nuk ka nevojë të shpikë tolerancën, sepse e ka ADN historike. Shqiptarët nuk e shpikën ekumenizmin; ata e trashëguan nga vetë mbijetesa e tyre.
Dhe ndoshta, në fund të fundit, kjo është dhurata më e madhe që Shqipëria i jep botës: prova se një komb mund të ketë shumë besime, por vetëm një zemër.