Koha Javore: Z. Bojaj, nga muaji korrik i vitit 2021 pas mbrojtjes së disertacionit të doktoraturës, Ju mbani titullin – Ph. D. i shkencave në makroekonomi. A mund të na tregoni pak për fillesat Tuaja, kur e kuptuat se duhet t’i hyni kësaj fushe?
M. Bojaj: Kur isha më i ri, ideja për të parë përmes një mikroskopi në biologji dhe teleskopi në astrofizikë për të zbuluar një botë të tërë, ishte magjepsëse për mua duke kujtuar një kohë kur astrofizika më dukej një fat i sigurt. Gjërat që mund të gjeni atje mund të kenë një ndikim të madh. Megjithatë, në Amerikë isha i mahnitur edhe nga makroekonomia e përcjellur me zell nga Alan Reinstein, Albert Spalding, dhe Deborah Xhons. Në studimet e doktoraturës u mundova të kuptoj arsyen se pse ndodhë inflacioni, papunësia e lartë, recesioni, kriza financiare, ngritjet dhe uljet ekonomike, pabarazitë, luftërat, zhvillimi.
Makroekonomia ka të bëjë me arsyen se pse ndodhë një fenomen dhe çfarë mund të bëhet në lidhje me të. Në të vërtetë, ajo që është e dukshme në brendësi është se procesi i zbulimit më magjepsës tani, ashtu si në shkollën e mesme dhe atë fillore. Astrofizika dhe biologjia janë më të varfëra për mua, por unë kam ndjekur një rrugë paralele – duke dalluar botrat e padukshme përmes lenteve të makroekonomisë e duke zbuluar gjëra me ndikim të madh.
Koha Javore: Cilat ishin sfidat me të cilat Ju u përballët gjatë studimeve dhe çfarë ishte inspirimi Juaj më i madh që të arrini në karrierë?
M. Bojaj: Si adoleshent mendoja se dija gjithçka – pjesërisht, sepse ndoqa Gjimnazin “25 MajI”. Pjesërisht, sepse isha një malësor dhe pjesërisht, sepse unë isha i tillë. Por më pas shkova në Amerikë, në Universitetin Wayne State, dhe menjëherë më kujtohet momenti kur ndodhi – në çast dhe zbulova se sa pak dija. Por unë nuk u rrënova, nuk u dekurajova. Në fakt u ndjeva i gëzuar. Më dukej sikur dikush kishte hapur një derë dhe unë pashë një botë të re, një dhomë gjigante. Një dhomë e mbushur me objekte të bukura arti dhe ushqime të shijshme dhe unë thjesht do t’i kisha të gjitha.
Kështu që zbulova këtë botë gjigante idesh ku nuk mund ta lija të më kalonte pa e përtypur. Kështu që unë u bëra ajo që mund ta quaj një njeri i çmenur pas arteve liberale. Unë thjesht shijova gjithçka dhe shikova gjithçka, edhe disa nga aspektet e botës së ideve që i admirova, por kuptova se nuk do të isha shumë i mirë. Mbaj mend që kam shkruar një ese një herë në letërsi. Në një farë mënyre vendosa që mund të shkruaj ndonëse kisha mendime dhe ide të shkëlqyera, dhe ju i njihni profesorët, pedagogët dhe instruktorët tuaj, ata ju inkurajojnë, sepse është fusha e tyre dhe kështu duan t’ju inkurajojnë.
Por, here pas here merrja komente për esetë e mia se çdo gjë që po diskutoja nuk ishte një ekuacion matematikor dhe se do të përdorja fjalë si “barazoj” për shembull. Më pas zbulova makroekonominë. Makroekonomia nuk ishte diçka që jepej në shkollat e mesme të kohës sime – në shkollën e mesme që ndoqa ose në ndonjë shkollë të mesme që njihja. Unë isha shumë me fat kur isha në Wayne State që të kisha të madhin Alan Reinstein si profesor dhe të shkruaja tezën time nën tutelën e tij, megjithëse, ai me siguri do të thoshte se nuk më ka parë kurrë gjatë kohës që kam shkruar tezën time. Unë vazhova dhe e bëra vetë.
Koha Javore: Të krijosh një emër, një autoritet në shoqëri, kërkon sakrificë të vazhdueshme, mund e përkushtim të pandërprerë. Si ishte për Ju ekperienca teksa po përpiqeshit që të linit gjurmë në fushën që kishit zgjedhur, pra aty ku edhe jeni formuar profesionalisht dhe kaualifikuar doktor i makroekonomisë?
M. Bojaj: Para se u largova nga Wayne State, do të bëja diçka që tingëllon e pazakontë sot – të shkoja në shkollën e astrofizikës, filozofisë, artit, dhe arkitekturës. Nuk mund të ndaloja së eksploruari. Ndoshta ky ishte vendimi më i mirë që mund të kisha marrë, të mos ndalem vetëm në makroekonomi. Kur shkova në Wayne State, dhoma ku hyra ishte e mbushur me piktura dhe ushqim të mirë. Wayne State ishte një kështjellë, një univers krejtësisht tjetër. Hyra brenda dhe kuptova, edhe një herë, se nuk dija asgjë. Tani nuk dija absolutisht asgjë.
Koha Javore: Për suksesin dhe arritjet Tuaja të vazhdueshme në fushën ku aderoni, jeni shpërblyer me çmime tejet të larta dhe të rëndësishme. Në çfarë viti morët çmimin e parë dhe cilin do ta veçonit si më të rëndësishmin për Ju ndër vite?
M. Bojaj: Çmimi më i rëndësishëm për mua ka qënë në klasën e katërt (viti 1986), për vizatimin e një shtëpie që u publikua në një revistë.
Koha Javore: Vitin e kaluar morët Çmimin Vjetor të Bankës Qendrore të Malit të Zi, ndërsa para dy javësh Çmimin Ndërkombëtar- “International Research Excellence Best Paper Awards” (Ekselenca e Kërkimit Ndërkombëtar- Çmimi i punimit më të mirë) në kategorinë: “Best Researcher Award” (Çmimi i hulumtuesit më të mirë) në fushën e makroekonomisë, ekonometrisë dhe financave. Cili është definicioni i gjithë këtij suksesi që keni arritur, çfarë ka qenë përcaktuese për këto arritje shkencore?
M. Bojaj: Në thelb është një “imagjinatë e madhe”, një hapësirë për të konceptuar, krijuar dhe ndoshta për të prekur të renë: domosdoshmëria e imagjinatës për njohuri të reja, roli i “pasioneve”. Është pasion i madh – një luftë e përsosur – për të renë. Inovacioni kërkon liri dhe jep liri duke mundësuar të mos kesh nevojë të jesh diku nga nëntë në pesë. Pastaj lind nevoja për të krijuar diçka. Kjo linjë pune kërkon vendosmëri të thellë. Ndonjëherë puna kërkon 14 orë në ditë për disa muaj me radhë, duke mos lënë kohë për asgjë tjetër. Është kombinimi i krijimtarisë, lirisë dhe nevojës për këmbëngulje. Ndihem i pasionuar pas krijimit, por suksesi kërkon të kesh ambicie për të gjeneruar një zbulim të jashtëzakonshëm. Ka rëndësi edhe shija e mirë, modeli. Krijuesi duhet të vendosë standarde të larta.
Koha Javore: Kontributi Juaj shkencor në makroekonimi vlerësohet si kolosal. Nga këndvështrimi Juaj si profesionist me përvojë të gjatë si bankier, çfarë kahje po merr ekonomia vendase dhe ajo globale në aspektin e rimëkëmbjes ekonomike në këtë periudhë të inflacionit total?
M. Bojaj: Pabarazia sociale dhe ekonomike në planetin Tokë janë probleme urgjente për civilizimin tonë, me implikime për një sërë rezultatesh nga rritja ekonomike dhe stabiliteti politik deri te krimi, shëndeti publik, mirëqenia e familjes dhe besimi social. Ka arsye të forta politike, shoqërore, demografike dhe ekonomike për politikëbërësit ndërkombëtarë që të shqyrtojnë dhe zbulojnë faktorët makroprudencialë përcaktues në shumë shkallë të pabarazisë dhe të nxisin rritjen gjithëpërfshirëse. Zbulimi i përhapjes dinamike të paqëndrueshmërisë dhe lidhjes së rrjetit të faktorëve të pabarazisë mbetet një nga sfidat më të rëndësishme dhe urgjente me të cilat përballen sot politikëbërësit amerikanë dhe evropianë.
Punimet e mia e trajtojnë këtë pyetje të gjerë në shumë forma, me një kombinim të gjerë mjetesh dhe (nganjëherë njëkohësisht) në shkallë të shumta hapësinoro-kohore. Punimet e mia të fundit kanë trajtuar të gjitha këto shkallë, përmes një kombinimi të qasjeve ekonometrike, numerike dhe socio-ekonomike, dhe me ndihmën e bashkëpunimeve në sociologji, psikologji të sjelljes, teknologji dhe shkenca politike. Synimi afatgjatë është të gjenerohet një tërësi gjithëpërfshirëse, por matematikisht e përpunueshme, duke lejuar analizën, llogaritjen dhe eksperimentin të ndërveprojnë dhe të kapin kompleksitetin e lidhjes socio-ekonomike. Këtë e kam përgatitur si propozim për studimet post-doktorale në Harvard University, që ilustron më së miri shijen e këtij hulumtimi.
Koha Javore: Përveç fushës profesionale, në vitin 2015 keni dhënë kontribut edhe në fushën e letësisë me botimin e romanit “Hisja e Gjergj Kastriotit”. Si u prit ky libër tek lexuesit dhe a keni menduar të jetësoni ndonjë vepër të re?
M. Bojaj: Kur lexojmë letërsi, ngjarjet na bëjnë të udhëtojmë në kohë, nga bota në të cilën ndodhemi në botën brenda faqeve të librit. Për t’u transportuar, lexuesi nga një libër kërkon që ai të ketë një përgjigje emocionale ndaj librit, të vizualizojë historinë dhe përfundimisht të zhytet në të. Librat nganjëherë përveçse na çojnë në botët brenda tyre, na çojnë më thellë në jetën tonë. Librat e mirë kanë një cilësi magjike dhe të lëvizshme në kohë dhe hapësirë. Si mund ta shpjegoni ndryshe mënyrën se si një person mund të jetë fizikisht i pranishëm në një vend dhe megjithatë mendërisht, të humbasë brenda faqeve të një libri? Unë besoj se dashuria jonë për leximin buron nga dashuria jonë për tregimet e jashtëzakonshme – ato që na magjepsin, na transformojnë dhe na lënë plotësisht të magjepsur.
Romani “Hisja e Gjergj Kastriotit”, eksploron qasjet e ndryshme filozofike ndaj vullnetit të lirë dhe determinizmit. Determinizmi është një pikëpamje ku çdo ngjarje dhe gjendje e një fenomeni apo dukurie shkaktohet nga ngjarjet dhe gjendjet e mëparshme.
Romani ofron njëfarë paqeje, në kuptimin e njollave të lëna pas nga mungesa e edukimit dhe mungesa e konvergjencës. Në romanet e mia, njerëzit gjejnë liritë e tyre dhe një prekje hiri në momente të vogla. Një njeri mund të jetë i lirë në një botë të skllavëruar, ose mund të jetë i skllavëruar në një vend të lirë. “Hisja e Gjergj Kastriotit” e bën të qartë se zgjedhja është gjithmonë me ne. I njëjti fenomen paraqitet edhe në poezinë time My Darling, të botuar në “The Lightness of Being – International Poetry of Merit” çmim për poezinë më të mirë në botë, Maryland, Amerikë, ISBN 1-58235-155-4. Ekspozita e pikturave The World, paraqet të njëjtin fenomen. Gjithashtu, vepra teologjike Magnificence and Beaty of Humbleness trajton të njëjtën dukuri, por prej këndit teologjik.
Në të ardhmen dëshiroj të bëj diçka krejtësisht ndryshe. Kam shumë dëshirë të hulumtoj në astrofizikë dhe të shtrihëm në filozofinë dhe shkrimet e metafizikës. Jam shumë i emocionuar për këto udhëtime të reja.
Koha Javore: Cilat janë angazhimet Tuaja aktuale dhe planet më të afërta?
M. Bojaj: Jam duke bashkuar mjetet financiare për një teleskop, ku mund t’i tregoj Shpresës, Barletit dhe Matit konstalacionet, yjet, dhe mundësisht galaksionin GN-z11.
Intervistoi: Toni Ujkaj