Roma të kaplon që në minutat e para. Nuk është zhurma ajo që të bie në sy, as trafiku i mëngjesit apo radhët e gjata të turistëve. Është një energji që të vjen nga guri, nga ajri, nga rrezet që prekin fasadat e vjetra. Është sikur qyteti të të shtrëngojë dorën dhe të të thotë: “Mirë se erdhe në skenën ku janë shkruar shekujt”.
Autobusi i aeroportit nis ngadalë të futet në zemër të qytetit. Kalon rrugë të dendura me ndërtesa të ulëta, të ngjyrosura me të verdhë të zbehur e portokalli të ngrohtë, derisa para syve fillon të shfaqet panorama e madhe romake: kupola të harkuara, statuja të bardha, ndërtesa klasike që duken sikur nuk u përkasin më këtij shekulli. Dhe pastaj, madhështor, shfaqet Koloseu, silueta e tij e errët dhe e çarë nga koha dominon gjithë horizontin.
Të hysh në Koloseum është si të zbresësh në skenën e një tragjedie antike. Shkallët e ngrira, vendet e ulëseve që duken ende të gërryera nga mijëra pasqyra të kohës, arena në mes – e heshtur sot, por dikur e përfshirë nga britma, ndeshjet, gjaku, triumfet. E ecën rreth e rrotull, ngjit shkallët e larta të mureve të tij, dhe imagjinata nxiton: gladiatorët që përgatiten në nëntokë, luanët që presin prapa portave, turma që valëviste duart sikur fati i jetës së dikujt varej nga një gisht i ngritur apo i ulur. Koloseu nuk është një monument për t’u parë. Është një përjetim për t’u ndjerë.
Roma ka më shumë kisha se çdo qytet tjetër në Evropë. Dhe në secilën prej tyre, futesh si vizitor, por del si i përulur. Santa Maria Maggiore Bazilika, me mozaikët e arta që shndrisin sipër kokës, të jep ndjesinë e një qielli të varur brenda mureve. Qetësia është e prekshme.
San Luigi dei Francesi – Këtu ndodhen tri kryeveprat e Caravaggio-s. Ndriçimi dramatik i tij të lë të ngulur për minuta të tëra. Nuk ka fjalë për të shpjeguar. Kishat e Romës nuk janë thjesht vende besimi – janë galeri arti, muze të heshtur, depo të kujtesës kolektive.
Ecja të çon natyrshëm drejt Panteonit, tempulli më i ruajtur i Romës së lashtë. Fasada me kolonat e gjera imponohet me autoritet, ndërsa brenda, drita që bie nga oculus-i i hapur krijon një rreth të artë në dysheme. Shiu bie drejt në sallë kur moti ndryshon – një lidhje e drejtpërdrejtë mes qiellit dhe tokës.
Roma është një qytet sheshesh. Sheshet janë zemra e saj sociale, kulturore, estetike. Piazza Navona – një prej më të bukurave në botë. Fontana dei Quattro Fiumi e Berninit, me figurat që përdridhen sikur do të shkëputen nga mermeri, dominon gjithë hapësirën. Rreth e rrotull, artistë rrugësh, kafene të mbushura dhe turistë që ecin ngadalë.
Piazza di Spagna – Shkallët spanjolle janë një simbol i elegancës romake. Të ulur aty, njerëzit bëhen pjesë e një peizazhi të përhershëm. Nuk ka turist që largohet nga Roma pa e parë Fontanën di Trevi. Ditën shkëlqen nën dritën e diellit, natën ndriçohet nga projektorë të vegjël që i japin ujit një ngjyrë blu të kristaltë. Riti është i thjeshtë: hedh një monedhë mbi shpatullën e djathtë për të garantuar rikthimin në Romë, dy për të gjetur dashurinë dhe tri monedha për t’u martuar. Legjenda është më e vjetër se vetë fontana.
Roma nuk është qytet që e përfundon. Nuk të lejon. Sa më shumë e sheh, aq më shumë të zbulohet. Çdo kthesë të tregon diçka të re, çdo hije flet, çdo dritë rrëfen. Dhe kur largohemi, na përcjell me një ndjesi të çuditshme – sikur një copë historie të ka mbetur në xhep, pa e kuptuar. Dhe kjo copë histori është ajo që të detyron të kthehesh. Roma nuk është destinacion. Roma është rrëfim. Dhe ti bëhesh pjesë e tij.