Lahuta shqiptare, një nga simbolet më të lashta të identitetit kulturor të shqiptarëve, më në fund po i afrohet njohjes ndërkombëtare si pjesë e trashëgimisë jomateriale të UNESCO-s. Ky vlerësim vjen me një vonesë të pajustifikueshme, sidomos po të kemi parasysh se Serbia e regjistroi vite më parë guslën – një variant i mëvonshëm i adoptuar nga lahuta autoktone iliro-epirote – si pjesë të trashëgimisë së saj kombëtare. Hyrja e lahutës shqiptare në UNESCO jo vetëm korrigjon një padrejtësi historike të tejzgjatur, por i rikthen instrumentit origjinal vendin që i takon në kulturën dhe historinë e Ballkanit.
Një instrument autokton, më i lashtë se shtetet e Ballkanit
Lahuta, me telin e saj të bërë nga fijet e bishtit të kalit, përfaqëson një traditë muzikore arkaike të dokumentuar në trevat iliro-epirote. Ajo shoqëronte rapsodët shqiptarë në këngët e tyre epike shumë kohë para ardhjes së popujve sllavë në shekujt VI–VII të erës sonë. Studiues të etnomuzikologjisë e përshkruajnë lahutën si “një dëshmi të gjallë të vazhdimësisë ilire” (Eric Hamp).
Një vlerësim i vonuar
Shqipëria ka treguar shpesh vonesë në institucionalizimin dhe mbrojtjen e trashëgimisë së saj kulturore. Ndërkohë që Serbia ndërtoi narrativën e saj kulturore duke e regjistruar guslën në UNESCO, Shqipëria vonoi në mbrojtjen e lahutës – instrumentit origjinal nga i cili gusla u frymëzua dhe u adoptua. Kjo vonesë krijoi një boshllëk të padrejtë në përfaqësimin kulturor të rajonit.
Dallimet kyçe ndërmjet lahutës shqiptare dhe guslës serbe
Edhe pse lahuta shqiptare dhe gusla serbe duken të ngjashme në pamje, ato kanë prejardhje dhe tradita krejt të ndryshme. Lahuta është një instrument autokton iliro-epirot, i dokumentuar në trojet shqiptare shumë përpara mbërritjes së serbëve në shek. VI–VII të erës sonë, dhe ruan deri sot tiparin e saj të veçantë – telin e punuar nga fijet e bishtit të kalit. Me ardhjen e popullsive sllave në Ballkan, serbët e adoptuan këtë instrument pikërisht në zonat ku banonin shqiptarët autoktonë ose shqiptarët e sllavizuar, duke e përdorur më pas për të transmetuar epikën e tyre mesjetare.
Ndërsa lahuta shqiptare lidhet me Eposin arkaik të Kreshnikëve dhe mitologjinë e hershme ilire, gusla serbe ka një origjinë më të vonshme dhe një funksion tjetër kulturor, të ndërtuar rreth narrativave historike, kishtare dhe shtetërore të mesjetës. Prandaj, lahuta mbetet forma më e lashtë, autentike dhe autoktone e këtij instrumenti ballkanik.
Roli i UNESCO-s dhe rëndësia e njohjes
Njohja nga UNESCO i jep lahutës një status ndërkombëtar si element i trashëgimisë që duhet ruajtur dhe transmetuar ndër breza. Instrumente të tilla unike përbëjnë pasuri të identitetit evropian dhe botëror, veçanërisht kur mbijetojnë në forma të pastra dhe arkaike, siç ka ndodhur me lahutën shqiptare.
Një triumf kulturor, edhe pse i vonuar
Ky hap përfaqëson një triumf të kulturës shqiptare. Lahuta nuk është vetëm një instrument muzikor, por një arkiv i gjallë i epikës, kujtesës dhe shpirtit të shqiptarëve. Më mirë vonë se kurrë, thotë një fjalë e urtë popullore. Ky vlerësim i jep Shqipërisë dhe diasporës shqiptare një arsye të fortë krenarie dhe afirmon autoktoninë e një tradite që i ka mbijetuar shekujve.