Ëndrra e shumë të rinjve ka qenë dhe vazhdon të mbetet largimi nga vendlindja në kërkim të një jete më të mirë. Ndërkohë, për mërgimtarin, ëndrra më e madhe është gjithmonë e njëjta: kthimi në vendin e tij.
Ishte prag fundviti. Po shëtisja në sheshin e Prishtinës, aty ku sot qëndron madhërisht busti i Skënderbeut. Papritur, më pushtoi një ndjenjë e thellë nostalgjie. M’u kujtuan vitet ’70, kur isha nxënës i vitit të parë të shkollës së mesme. Si adoleshent, shikoja njerëzit që bënin xhiro në “Korzo” – bulevardi i famshëm i kohës.
Kur afrohej festa e fundvitit, qendra e qytetit ndërronte pamje. Anash rrugëve kryesore rreshtoheshin shitësit me stendat e tyre, duke shitur orendi për zbukurimin e pemës së Vitit të Ri, së bashku me kartolina urimi. Çdo kalimtar ndalej për t’i parë, për t’i blerë, për të marrë me vete pak nga atmosfera e festës.
Bora i mbulonte rrugicat dhe gjithçka dukej si në një pikturë artisti. Familjet përgatiteshin për natën e ndërrimit të moteve, blinin dhurata, furnizoheshin me ushqime, dhe secili bënte planet e veta – ashtu siç e donte zakoni.
Kjo traditë përsëritej vit pas viti, ndërsa ne, të rinjtë, vazhdonim të ëndërronim për të ardhmen.
Në mendjet tona kishte shpresë se pas shkollës do të gjenim punë dhe do të ndërtonim jetën aty ku kishim lindur. Kishim ëndrra të thjeshta, por të ngrohta. Por erdhi një kohë kur jeta nuk pyeti për ëndrrat tona. Na i ndërpreu ato pa mëshirë dhe na hodhi në brigjet e një bote të panjohur, larg përtej oqeanit. Na bëri pjesë të mërgatës, ashtu si miliona të tjerë që u pagëzuan kundër dëshirës me emrin “gurbetqar” (kurbetçi).
Filloi një jetë që shumë të rinj sot e dëshirojnë, pa e kuptuar sa e vështirë dhe e dhimbshme është në të vërtetë. Pa e kuptuar se në mërgim, kur rrëzohesh, rrallëkush të jep dorën, sepse të gjithë janë duke luftuar betejat e tyre.
Jeta nuk ndalon, vazhdon. Kështu ajo solli edhe familjen. Bashkëshortja, që në fillim kishte një punë, u tërhoq për t’u përkushtuar ndaj fëmijëve. Unë mora mbi vete barrën ekonomike. Punova orë të gjata për më shumë se 15 vjet.
Por kur fëmijët hynë në moshën më të ndjeshme, në adoleshencë, unë nuk isha aty. Jo pse nuk doja, por nga pamundësia. Ata vazhdonin të rritën, edhe pse unë shpeshherë mungoja.
U edukuan – po nga kush?! Jeta vazhdoi.
Ne shpeshherë përpiqemi t’i ruajmë traditat, edhe pse jetojmë larg vendlindjes, por realiteti është ndryshe. Shkolla, shoqëria, kultura e vendit ku jetojnë fëmijët tanë janë faktorë të fortë formues. Siç thotë populli: “Me dy lugë është vështirë të ushqehesh”.
Një ditë, fëmija të pyet: “Po ku ishe ti, babi, që kurrë nuk ishe pranë nesh?!”
Dhe ti mbetesh pa fjalë. Sepse nuk mjafton të thuash se ishe duke siguruar jetën. Për ta, prania jote kishte më shumë vlerë se çdo gjë tjetër.
Ky nuk është një tregim i sajuar. Është realiteti im dhe i shumë të tjerëve. Një rrëfim i jetës në mërgim, me gjithë sakrificat, mungesat dhe përplasjet që sjell kjo rrugë.
Me kalimin e viteve, kuptova se mërgimi nuk është vetëm largësi fizike. Është ndarje e heshtur nga vetja, nga koha, nga njerëzit, nga ëndrrat. Shpesh kam shëtitur në sheshe të huaja, por me mendje kam qenë gjithmonë në rrugët e Ulqinit dhe Prishtinës – aty ku lashë rininë time të thjeshtë, por të bukur, aty ku ëndërrova një jetë tjetër nga kjo e realitetit tim sot.
Ato ëndrra të vogla i lashë jo nga dëshira, por nga rrethanat që na u krijuan nga të tjerët. Sepse politika dhe ekonomia krijuan pamundësi për një jetë normale. Largimi na u duk si rruga më e mirë, por nuk ishte ashtu, kishte një çmim të lartë.
Ka njerëz që e pranojnë asimilimin lehtë. Pa shumë zhurmë, pa shumë pyetje. Por jo të gjithë. Disa rezistojnë, ndoshta pa e kuptuar se fëmijët tanë janë rritur në një botë tjetër. Në një shoqëri që nuk flet vetëm ndryshe, por edhe ndien ndryshe.
Ata janë formuar në një sistem tjetër, me një kulturë tjetër – jo vetëm gjuhësore, por shpesh edhe emocionale. Po ndjekin rrugët e tyre, rrugë që nuk përputhen më me realitetin tonë. E për ne, ngadalë, ata bëhen të huaj. Dhe ndërhyrja jonë, sado e mirëqëllimtë, përtej një kufiri të padukshëm, humb kuptimin. Madje, mund të sjellë përplasje, ndarje, heshtje.
Ky rrëfim është për ata që jetojnë mes dy botëve. Jo plotësisht këtu, por as atje. Për ata që përpiqen të mbajnë gjallë kujtimet, traditat, gjuhën, ndërkohë që përballen me një realitet që ecën pa kthim. Një realitet që të duket sikur nuk të përket, por që, me kohë, bëhet edhe i yti.
Kjo është historia ime. Por jo vetëm e imja. Është historia e shumë të tjerëve që kanë marrë rrugën e mërgimit – me mall në zemër dhe shpresë në shpirt.
E zhgënjimi më i madh ndodh pikërisht kur kthehesh – nëse kthehesh – dhe përballesh me një vend që s’e njeh më. Një vend që ka ndryshuar. Ku largësia ka lënë boshllëqe që nuk mbushen dot. Ku dashuritë janë shtrirë në drejtime të tjera. Ku fëmija yt dhe fëmija i vëllait apo i motrës nuk flasin njësoj, nuk mendojnë njësoj, nuk ndihen më pranë njëri-tjetrit. Aty ku ëndrra dhe realiteti nuk përputhen më.
E shkrova këtë rrëfim që të mos harrohet. Që ta kujtoj vetë, por edhe t’ua tregoj atyre që ende besojnë se mërgimi është një rrugë e lehtë, pa dhimbje, pa kosto. Jo. Mërgimi ka çmimin e vet.
Dhe ai çmim, nganjëherë, nuk paguhet me para.