Gjurmët e jetës dhe vendbanimet ilire në Ulqin dhe rrethinën e tij përmenden që në kohën e bronzit. Valët e jetës, për më shumë se 2500 vjet, kanë shkruar ngjarje e rrebeshe të panumërta që herë pas here edhe e kanë rrezikuar ekzistencën e këtij qyteti. Por, bukuritë mahnitëse, që natyra ia ka dhuruar kësaj treve, po ashtu ka lënë gjurmë në të kaluarën historike, herë të shndritshme e herë edhe shumë të zymtë. Kësaj radhe do të fokusohemi të ajo pjesë që Ulqinin e bëri joshës, jo vetëm për qytetarët e saj por edhe për të huajt, qoftë si udhëtarë, kalimtarë e sidomos për ata që e kanë zgjedhur si destinacionin e tyre për të kaluar pushimet apo për të kërkuar shërim nga sëmundjet e ndryshme që banjat e Ulqinit i ofrojnë, pra do të flasim për fillet e turizmit në Ulqin.
Falë pozitës së mirë gjeografike, kushteve klimatike dhe resurseve tjera suplementare në Ulqin ekzistonin kushte reale për zhvillimin e turizmit. Bukuritë natyrore të Ulqinit, bregdeti me rërë të imtë dhe cilësi shëruese, rrethina e pasur me prodhime bujqësore, ullishta, afërsia e lumit Buna dhe Liqenit të Shasit e shumëçka tjetër, paraqitnin parakushte të mirëfillta për zhvillimin ekonomik, veçanërisht turizmit si një degë më fitimprurëse e ekonomisë.
Megjithatë, veprimtaria kryesore e ulqinakëve ishte detaria dhe bujqësia, veçanërisht ullishtaria. Fusha e Ulqinit, deri në tharjen e Baltës së Ulqinit (Liqenit të Zogajve), ishte një bahçe e vërtetë për çdo familje ulqinake. Ndërkaq, si pasojë e hyrjes së ujit të detit në fushë, të ndikuara nga gabimet inxhinierike (me apo pa qëllim) fusha e Ulqinit e humbi vlerën që kishte pasur më herët. Pas Kongresit të Berlinit Malit të Zi iu dhuruan qytetet bregdetare shqiptare Tivari dhe Ulqini. Këto dy qytete, sidomos Ulqini u stërmbushën me ardhacakë të cilëve Knjaz Nikolla u kishte dhuruar tokën e ulqinakëve në Fushën e Ulqinit, Mal të Brisë e gjetiu. Natyrisht, kjo ndikoi në mirëqenien e familjeve ulqinake.
Trendi i zhvillimit të turizmit në Evropë kishte filluar që në pjesë e parë shekullit XIX , bëri që edhe Mali i Zi të kërkojë mundësi për krijimin e kushteve themelore për angazhimin e shtetit për zhvillimin e turizmit.
Fillet e turizmit në Mal të Zi, sipas shënimeve të shkruara, janë të lidhura me rivierën e Herceg Novit, ku objektet e para turistike paraqiten në fundin e shekullit XIX. Megjithatë, paraardhës i hotelerisë në Mal të Zi konsiderohet të jetë fisniku hungarez Antal Magyar nga Budapesti, i cili në vitin 1902 ndërtoi një pansion të vogël në plazhin e gjelbër në Zelenikë, i cili më vonë u quajt hotel „Plaža“.
Duke u mbështetur në dokumentet arkivore, literaturën e shkruar dhe zhvillimin e turizmit në përgjithësi, mund të konstatojmë se zhvillimi i turizmit në Ulqin ka kaluar së paku në katër faza. Faza e parë përfshin fazën e ndërgjegjësimit, e cila nis në fillim të shekullit XX e deri në mbarimin e Luftës së Parë Botërore. Ishte kjo periudha kur larja në det akoma nuk kishte kaluar në traditë. Faza e dytë përfshin arritjet e para në zhvillimin e turizmit, e cila përfshin kohën ndërmjet dy luftërave botërore. Faza e tretë është ajo e zhvillimit intensiv dhe përfshin kohën pasluftës së Dytë Botërore e deri në shembjen e sistemit komunist në Jugosllavi dhe faza e katërt e cila mund të konsiderohet si faza e rimëkëmbjes dhe konsolidimit, që pa dyshim vazhdon sot e kësaj dite.
- Faza e parë – faza e ndërgjegjësimit
Me bukuritë natyrore që kishte, kushtet klimatike të volitshme dhe pozitën gjeografike Ulqini vazhdimisht tërhiqte vëmendje të veçantë. Gazeta e atëhershme „Glas Crnogoraca“ në fund të shekullit XIX dhe në fillim të atij XX shpeshherë sillte shënime apo të dhëna për kushtet e mira që ofron bregdeti i këtij qyteti për vizitorët e rastit apo edhe për ato që kanë nevoja shëndetësore. Kjo bëri që shumë zyrtarë malazezë, qytetarë të ndryshëm, përfaqësues diplomatikë në Mal të Zi, por edhe të huaj gjatë muajve të verës ta vizitojnë Ulqinin. Pothuajse të gjithë mahniteshin me aromën e detit, rërën e imtë dhe bukurinë e qytetit – Kalasë nga ku shfaqej një pamje marramendëse në horizont. Numri dhe struktura e i vizituesve bëri që Drejtoria e Financave të Komunës së Ulqinit, në korrik të vitit 1889, të kërkojë mendimin e Ministrisë së Financave të Malit të Zi, për zbatimin e ligjit mbi taksat. Kjo argumentohet me një telegram dërguar nga Ulqini ministrit Niko Martinoviqit, në të cilin thuhet: „ Konsulli turk si dhe konsuj të tjerë që vijnë verës në Ulqin për të bërë banjë, tregtojnë birrë, duhan e artikuj të tjerë, duam të dimë se a duhet të paguajnë taksën apo jo“. Kjo tregon se banja (plazhi) e Ulqinit ishte në zë që në fund të shekullit XIX dhe gjatë muajve të verës, frekuentohej nga turistë të vendit dhe të huaj. Gjithsesi, nga telegrami i përmendur vërejmë se Ulqini ishte edhe qendër tregtare ku të huajt tregtonin artikuj që në pjesën tjetër të Malit të Zi nuk gjendeshin apo nuk ishit të kualitetit si ato që mund të tregtoheshin në Ulqin.
Pamje nga banja e Ulqinit në fillimet e shfrytëzimit të saj(Rana – Plazhi i vogël)
Siç e cekëm Ulqini gjatë muajve të verës vizitohej nga përfaqësuesit diplomatikë të akredituar në Cetinë, të cilët sillnin me vete edhe intelektualë të sferave të ndryshme nga Evropa. Në verën e vitit 1905 në Mal të Zi, si mysafir i Knjazit, së bashku me motrën e tij Emilija, e cila studionte në Paris, vjen arkeologu u njohur rus Tuvon Venediktoviç Kibalçiç, me ç’rast vizitoi Tivarin, Ulqinin dhe Podgoricën. Ai u impresionua me bukuritë e Ulqinit dhe mundësitë që ofronte për zhvillimin e turizmit. Për këtë arsye, në vitin e ardhshëm (1906) ai erdhi përsëri në Ulqin. Ai vizitoi Ranën dhe Kalanë dhe konstatoi se potencialet turistike të Ulqinit janë të llojllojshme dhe shumë interesante. I impresionuar nga bukuritë natyrore dhe mundësitë e zhvillimit të këtij qyteti, u zotua se këtu do të investojë kapitalin e tij për ta bërë këtë qytet më tërheqës dhe të kompletuar. Madje, ai u përcaktua për dy troje në Kala, ku do të ndërtojë bibliotekën me sallë të leximit, muzeun dhe kafenenë e qytetit. Me të kthyer në Vjenë, ku vazhdonte të vepronte, ai iu drejtua me lutje Kuvendit Popullor të Malit të Zi, me të cilën kërkon që të përkrahet iniciativa për ndërtimin e objekteve të përmendura dhe të përcaktohen kushtet lehtësuese për investim të kapitalit personal si shtetas i huaj. Kërkesën e Kibalçiçit e përkrahën dy deputetët nga Ulqini Savo Pllamenac dhe Savo Gjurashkoviq. Në arsyetim të pranimit të kërkesës së Kibalçiçit si të tyren ata theksuan: „Duke marrë parasysh gjendjen e vështirë atje (mendohet në Ulqin), shpërngulja e fuqisë tonë punëtore dhe ushtarake në Amerikë, në emër të popullsisë së varoshit të Ulqinit dhe rrethinës së tij, ne si deputetë i bashkëngjitemi kërkesës në fjalë“. S’ka dyshim se kjo iniciativë u pëlqeu pushtetarëve malazezë, aq më tepër kur bëhej fjalë për një investim të shtetasit rus. Pasi deputetët ulqinakë e pranuan këtë kërkesë si të tyren, ajo u konsiderua si propozim. Komisioni i veçantë i Kuvendit Popullor e mori menjëherë në shqyrtim, kështu që Kuvendi Popullor në mbledhjen e LIII, më 1 shkurt 1907, pas shqyrtimit të kërkesës vendosi: „Autorizohet Qeveria e Principatës, nëse me Kibalçiçin mund të arrihet një marrëveshje për planet e tij të mëtutjeshme, që atij t’i jepen muret e kërkuara me tokën përkatëse“. Në bazë të kësaj iniciative Kuvendi Popullor në fillim të vitit 1907 kishte proceduar Projektligjin mbi privilegjet në investime, të cilin në mars të po atij viti, shtypshkronja e shtetit e shtypi në 100 kopje. Kjo tregon se interesimi i shtetit për investimin rus në Ulqin ishte i madh. Me të dëgjuar për nisjen e iniciativës Kibalçiç vjen përsëri në Mal të Zi. Me 20 mars 1907 Ministria e Punëve të Brendshme i jep Kibalçiçit vërtetimin se Qeveria e Principatës e ka punuar ligjin dhe pritet aprovimi i tij.
Trualli i kërkuar kishte 1000m2 por nuk ishte i mjaftueshëm për investimet e pretenduara të Kibalçiçit, prandaj ai iu drejtua kryetarit të Komunës së Ulqinit Ilija Srzentiqit që t’i jepen edhe 500m2. Srzentiqi menjëherë kërkesën ia përcolli Drejtorisë Krahinore me qendër në Tivar, Drejtoria e pranoi kërkesën dhe menjëherë ia dërgoi MPB-së për aprovim. Pasi e pranoi kërkesën MPB-ja i dha urdhër Drejtorisë Krahinore që të bënte matjet e duhura të truallit. Por, siç ka ndodhur kurdoherë, sot e kësaj dite, kur është bërë fjalë për investime në Ulqin, Këshilli për Ekonomi i Kuvendit Popullor jep mendim negativ, ndërsa as Këshilli Shtetëror ( Këshilli i Ministrave) nuk kishte vendim të qartë në lidhje me investimin e Kobilçiçit, ishte i përmbajtur. Vërejtjet e Këshillit Shtetëror për projektin e investimeve të përmendura kishin të bënin me rëndësinë e posaçme të qytetit të vjetër-Kalasë me interes për shtetin nga aspekti i sigurisë. Lidhur me këtë aspekt u vendos që shteti duhet të mbajë kontrollin e plotë për këtë hapësirë. Po ashtu, ekzistonin rezerva ndaj Kobilçiçit sepse duke qenë arkeolog me përvojë, gjatë punimeve mund të zbulonte artefakte nga epokat e hershme e të cilat mund t’i përvetësonte. Në bazë të kësaj rezerve ndaj Kobilçiçit u vendos që në kontratë të parashihet se një përfaqësues i shtetit çdo herë të jetë i pranishëm gjatë punimeve si dhe në rast nevoje në çdo moment shteti mund të nacionalizojë sipërmarrjen e Kobilçiçit.
Këto kushte të vendosura, të cilat shikuar nga retrospektiva ishin me vend, sepse Kalaja u shpëtua nga devestimet dhe lojërat ruse, sigurisht nuk i pëlqyen Kobilçiçit, kështu që ai në shtator të vitit 1907, pa paralajmërim e pa asnjë koment iku nga Ulqini. Kështu, ky investim i cili premtonte dhe mund të vente themelet e zhvillimit të turizmit në Ulqini dështoi.
(Vijon)