Publikimi i dosjeve Epstein më ka prekur në një mënyrë që nuk e prisja. Prej më shumë se një dekade merrem me studimin e këtyre çështjeve, ndaj nuk ishte se doli ndonjë fakt i ri tronditës që të më zinte të papërgatitur. Por, për një arsye që nuk di ta shpjegoj plotësisht, kur i sheh me sytë e tu email-et, mesazhet, fotografitë – gjithçka bëhet më reale se kurrë më parë. Kjo më ka futur në një gjendje të thellë reflektimi.
Një e keqe aq e prekshme sa duket sikur mund ta prekësh me dorë.
Është një gjë të shohësh dokumentarë, të lexosh libra apo të dëgjosh podkaste që përshkruajnë ligësinë në këtë botë. Është diçka krejt tjetër kur ndien se ajo e keqe ka dalë nga hija dhe po të shikon drejt e në sy. Nuk fshihet më. Nuk shtiret më. Thjesht të thotë: “Jam këtu”.
Dhe kur përballesh me diçka të tillë, në thelb ke vetëm dy zgjedhje: ose e shmang shikimin, ose përpiqesh ta kuptosh. Sot, unë zgjedh ta kuptoj. Sepse besoj se vetëm kështu mund t’i bëjmë ballë.
Si ta kuptojmë të keqen në pushtet?
Çfarë zbulojnë në të vërtetë këto dokumente? Nuk bëhet fjalë thjesht për disa politikanë të korruptuar. Pamja që del është shumë më e gjerë: një strukturë pushteti që duket e ndërtuar mbi korrupsion, ryshfet, shantazh dhe abuzim.
Për ta kuptuar këtë, vlen të përmendet libri “Political Ponerology” i psikologut polak
Andre Lobaçesvski (Andrzej Łobaczewski), i shkruar fillimisht gjatë regjimit komunist në Poloni. Ai studioi mënyrën se si individë me çrregullime të thella psikologjike ngjiten në sistemet totalitare. Dorëshkrimi i tij u sekuestrua dhe u shkatërrua nga policia sekrete; më vonë ai e rishkroi librin nga kujtesa.
Teza e tij është shqetësuese: shoqëritë nuk rrënohen vetëm nga politika të këqija, por kur individë me mungesë empatie dhe ndërgjegjeje ngjiten në pushtet dhe e formësojnë sistemin sipas natyrës së tyre.
Sipas tij, një përqindje e vogël e popullsisë nuk përjeton empati si shumica. Këta individë tërhiqen natyrshëm drejt pozicioneve ku pushteti është i përqendruar – politikë, drejtësi, financa, media. Ata janë të gatshëm të bëjnë atë që shumica nuk do ta bënte kurrë: të gënjejnë pa ngurrim, të manipulojnë, të shkatërrojnë të tjerët për përfitim personal.
Kur mjaft prej tyre arrijnë në majat e sistemit dhe fillojnë të mbrojnë njëri-tjetrin, lind ajo që Lobaçesvski e quan “patokraci” – një sistem ku individë patologjikë sundojnë mbi njerëzit normalë.
Në një patokraci, gënjeshtra bëhet normë. Mizoria justifikohet si politikë. E vërteta bëhet e rrezikshme. Njerëzit me ndërgjegje shtyhen jashtë ose heshten. Sistemi nuk është thjesht i korruptuar; ai bëhet armiqësor ndaj vetë mirësisë.
Në këtë prizëm, rasti Epstein nuk duket më si veprim i izoluar i një individi, por si simptomë e një sistemi që mbron vetveten.
Si të përballemi me këtë realitet?
Pyetja që lind natyrshëm është: si duhet të reagojnë njerëzit e zakonshëm përballë një realiteti të tillë? Si ta përballojmë idenë se struktura të tëra pushteti mund të funksionojnë pa empati?
Historia tregon se sisteme të tilla mbartin brenda vetes farën e shkatërrimit. Sado të fuqishme të duken – me kontroll mbi banka, media apo institucione – ato kanë një dobësi themelore: nuk e kuptojnë thellësisht natyrën njerëzore të shumicës.
Lobaçesvski përshkruan atë që e quan “disidenca e normales”: momentin kur mjaftueshëm njerëz fillojnë të shohin përtej maskës. Kur kuptojnë se mizoria po paraqitet si politikë, se gënjeshtra po paraqitet si udhëheqje. Kur ky ndërgjegjësim arrin një pikë kritike, sistemi bëhet i paqëndrueshëm.
Jo domosdoshmërisht përmes revolucioneve të bujshme, por sepse njerëzit ndalojnë së bashkëpunuari me mashtrimin. Ndalojnë së besuari gënjeshtrat. Ndalojnë së kthyeri kokën mënjanë.
Fitore e vërtetë është vetëdijësimi. Sepse e keqja, mbi të gjitha, i druhet ekspozimit. I druhet faktit që të shihet ashtu siç është. Dhe sapo ta shohësh, nuk mund të bësh sikur nuk e ke parë. Kur mjaftueshëm njerëz e shohin, loja ndryshon përgjithmonë.