Memli Kurti
Në Mal të Zi, e drejta për arsimim në letër ekziston. Në praktikë, për shumë studentë shqiptarë ajo shndërrohet në një proces të lodhshëm, të shtrenjtë dhe dekurajues, që shpesh përfundon me dorëzim ose largim të përhershëm nga vendlindja. Kjo situatë nuk është pasojë e rastësisë apo e ndonjë gabimi teknik, por rezultat i një sistemi që prodhon “diskriminim indirekt”.
Studentët shqiptarë që përfundojnë studimet në Shqipëri apo Kosovë – vende pjesë e Procesit të Bolonjës – përballen me procedura të tejzgjatura të nostrifikimit të diplomës. Atyre u kërkohen përkthime të detajuara të qindra faqeve planprograme, me kosto që arrijnë nga 3 000 deri në 4 500 euro, shuma që për shumicën e familjeve janë të papërballueshme. Në shumë raste, procesi shoqërohet edhe me kërkesa për provime shtesë, pavarësisht se diplomat janë marrë në universitete publike të akredituara.
Ky trajtim nuk mund të shihet thjesht si procedurë administrative. Kur rregullat “neutrale” krijojnë barriera financiare dhe burokratike që prekin në mënyrë disproporcionale një komunitet të caktuar, atëherë kemi të bëjmë me diskriminim indirekt. Në këtë rast, viktima janë studentët shqiptarë dhe gjuha e tyre amtare.
Problemi thellohet edhe më shumë nga fakti se Mali i Zi nuk ofron një universitet publik të plotë në gjuhën shqipe. Me përjashtim të një programi të kufizuar të mësuesisë, mungojnë studimet në fusha kyçe si mjekësia, inxhinieria, drejtësia apo shkencat e aplikuara. Kjo i detyron të rinjtë shqiptarë të studiojnë jashtë vendit. Por kur kthehen, sistemi i pret jo me integrim, por me pengesa.
Pasojat janë të rënda dhe afatgjata:
- studentë që zgjedhin studimet në gjuhën malazeze, jo nga dëshira por nga frika e mosnjohjes së diplomës;
- të rinj të kualifikuar që vendosin të mos kthehen fare, duke shkaktuar rrjedhje truri brenda komunitetit shqiptar;
- një proces i heshtur asimilimi akademik, ku gjuha shqipe shtyhet gradualisht jashtë arsimit të lartë.
Kjo situatë bie ndesh me parimet e Procesit të Bolonjës, i cili synon lehtësimin e lëvizshmërisë akademike, si dhe me standardet evropiane për mbrojtjen e të drejtave të minoriteteve. Për një vend kandidat për anëtarësim në Bashkimin Evropian, praktika të tilla janë jo vetëm problematike, por edhe alarmuese.
Arsimi nuk duhet të jetë mjet presioni, as filtër ekonomik, e aq më pak instrument asimilimi. Njohja e diplomave nuk është favor, por detyrim institucional.
Në vitin 2026, studentët nuk duhet të luftojnë kundër sistemit vetëm pse zgjodhën të studiojnë në gjuhën e tyre amtare. Arsimi është e drejtë themelore – dhe si e tillë, duhet të jetë i barabartë për të gjithë.
(Marrë me leje nga faqja e autorit në Facebook)
Gjergj Kastrioti – Skënderbeu është një nga figurat më të njohura dhe më të nderuara të historisë evropiane të shekullit XV. Për shqiptarët, ai përfaqëson simbolin e lirisë, qëndresës dhe identitetit kombëtar; për Evropën, një figurë kyçe në mbrojtjen e kontinentit. Pikërisht për këtë arsye, përmendorja e Skënderbeut është e vendosur pothuajse në çdo vend ku jetojnë shqiptarët, si dhe në dhjetëra qytete të tjera në Evropë dhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Nga Tirana, Prishtina dhe Shkupi, deri në Romë, Londër, Bruksel, Gjenevë dhe disa qytete amerikane, Skënderbeu është i pranishëm në hapësirën publike si figurë historike me rëndësi ndërkombëtare. Në këtë kontekst, mungesa e përmendores së Skënderbeut në Ulqin – një qytet me shumicë shqiptare dhe me histori të thellë kombëtare – nuk është thjesht paradoks, por një anomali institucionale që kërkon shpjegim.
Një përmbledhje e shkurtër
Iniciativa për vendosjen e përmendores së Skënderbeut në Ulqin nisi rreth tetë vite më parë nga Fondacioni “Dom Simon Filipaj”, me synimin për të nderuar figurën kombëtare dhe për të forcuar identitetin kulturor shqiptar në qytet. Në fazën fillestare u angazhua shoqata “Buzuku” për procedurat administrative pranë Ministrisë së Kulturës së Malit të Zi, ndërsa të gjitha shpenzimet financiare u mbuluan nga Fondacioni. Leja e lëshuar ishte me afat njëvjeçar, por u lejua të skadojë pa asnjë veprim konkret nga institucionet lokale.
Në këtë iniciativë u përfshi edhe diaspora shqiptare me prejardhje nga trojet autoktone në Mal të Zi, përfshirë organizata të shumta dhe figura të shquara të komunitetit lokal, përfshirë edhe autorin e këtij shkrimi. Në këtë fazë u arrit miratimi që përmendorja e Skënderbeut të vendosej në rrethrrotullimin pranë Komunës së Ulqinit, me përmasa të qarta: bazament rreth 3 metra i lartë dhe skulptura e Skënderbeut mbi kalë me lartësi 5.40 metra, e konceptuar si paraqitje e një figure historike me rëndësi ndërkombëtare. Në atë periudhë, me kërkesë të palëve, u angazhova si koordinator ndërmjet Fondacionit, diasporës dhe Komunës së Ulqinit. U zhvilluan disa takime me shoqatën “Buzuku” dhe me kryetarin e atëhershëm të komunës, z. Loro Nrekiq, i cili konfirmoi se leja ishte dhënë për një periudhë njëvjeçare.
Megjithatë, pas një ankese nga Drejtoria për Komunikacionit, vendimi për rrethrrotullimin u pezullua. Në këtë pikë, procesi filloi të zvarritej. Shoqata “Buzuku” u tërhoq nga angazhimi, duke përmendur frikën nga ndjekjet gjyqësore, ndërsa përgjegjësia institucionale mbeti e paqartë.
Fondacioni “Dom Simon Filipaj” shprehu gatishmërinë që përmendorja të financohej nga diaspora dhe t’i dhurohej Ulqinit. Edhe z. Nrekiq shprehu gatishmëri që Komuna të përgatiste bazamentin me shpenzimet e saj. Mirëpo, pas daljes së tij në pension dhe ndryshimeve të shpeshta në drejtimin e Komunës, çështja e përmendores përfundoi në harresë.
Nga zvarritja në bllokadë
Me kalimin e viteve, kryetar i Komunës së Ulqinit u bë z. Genc Nimanbegu. Për të shtyrë përpara iniciativën, Fondacioni formoi një komision lokal, të përbërë nga Dr. Zylfije Duraku, Dr. Nail Draga dhe Don Gabriel Grabanica, të cilët zhvilluan takime me kryetarin e Komunës dhe këshilltarët e tij. As këto takime, as një takim i drejtpërdrejtë i zhvilluar më vonë nga kryetari i Fondacionit, nuk prodhuan rezultate konkrete.
Sot, pas gati një dekade përpjekjesh, iniciativa për vendosjen e përmendores së Skënderbeut në Ulqin mbetet e bllokuar. Jo për mungesë fondesh. Jo për mungesë mbështetjeje nga diaspora apo komuniteti. Por për mungesë vullneti politik dhe përgjegjësie institucionale.
Në një qytet me shumicë shqiptare, ku figura e Skënderbeut përfaqëson identitet, histori dhe rezistencë, refuzimi i heshtur për ta çuar përpara këtë projekt ngre pyetje serioze: Kush mban përgjegjësi për këtë zvarritje? Pse një iniciativë e përgatitur, e financuar dhe e mbështetur gjerësisht trajtohet me indiferencë? Dhe çfarë mesazhi u dërgohet shqiptarëve të Ulqinit dhe diasporës që prej vitesh investojnë kohë, energji dhe dinjitet?
Heshtja institucionale nuk është neutralitet. Në këtë rast, ajo është një formë vendimi.
Kujt i mbetet përgjegjësia?
Leja për vendosjen e përmendores së Skënderbeut ka skaduar gjatë mandatit të ish-kryetarit të Komunës së Ulqinit, Loro Nrekiq, ndonëse duhet theksuar se mandati i tij u ndërpre për shkak të daljes në pension sipas ligjit në Mal të Zi. Megjithatë, neglizhenca fillestare mbetet përgjegjësi e tij pasi lejoi që afati njëvjeçar të kalonte pa asnjë veprim konkret.
Gjatë mandateve pasuese të Aleksandar Daboviqit dhe Omer Bajraktarit, nuk u ndërmor asnjë hap konkret për rifillimin e procedurës. Vlen të theksohet se z. Bajraktari i përkiste partisë së ish-kryeministrit Dritan Abazoviq, i cili në atë periudhë kishte jo vetëm përgjegjësi politike, por edhe kapacitete të qarta institucionale për të ndihmuar në zgjidhjen e kësaj çështjeje. Megjithatë, një angazhim i tillë mungoi plotësisht.
Gjatë mandatit aktual të kryetarit Genc Nimanbegu, procedura u rifillua dhe, sipas deklarimeve të tij, u aprovua rinovimi i lejes. Mirëpo, në vijim, Komuna vendosi të formojë një komision të brendshëm për shqyrtimin e çështjes. Ky komision doli me përfundimin se duhej ndryshuar si lokacioni ashtu edhe forma e përmendores.
Në mënyrë të veçantë, u rekomandua që përmendorja të zhvendosej në parkun e Komunës dhe që ajo të mos ishte një figurë klasike e Skënderbeut, por një skulpturë abstrakte e realizuar nga një skulptor kosovar. Të dyja këto propozime rezultuan thelbësisht të gabuara dhe, në perceptimin e gjerë publik, pothuajse fyese për statusin historik dhe simbolik të Gjergj Kastriotit – Skënderbeut.
Nuk ishte aspak e çuditshme që reagimi i opinionit publik të ishte gjerësisht negativ. Po ashtu, edhe Fondacioni iniciator iu drejtua kryetarit të Komunës me një letër zyrtare mospajtimi, duke kundërshtuar qartë sugjerimet e dala nga komisioni komunal.
Megjithatë, pavarësisht reagimeve publike dhe kundërshtimeve të argumentuara, ditët dhe muajt kaluan pa u marrë asnjë vendim përfundimtar. Kështu, neglizhenca fillestare u shndërrua gradualisht në një bllokadë institucionale shumëvjeçare, duke e lënë iniciativën sërish në gjendje pezullimi dhe pa perspektivë të qartë zgjidhjeje.
Formalisht, përgjegjësia për vendosjen e përmendoreve në hapësira publike i takon Komunës së Ulqinit. Ajo e ka kompetencën të propozojë lokacionin, të miratojë vendimin përfundimtar dhe të sigurojë zbatimin e tij. Në rastin e përmendores së Skënderbeut, Komuna ndryshoi lokacionin dhe formën e miratuar dhe, në fund, nuk mori asnjë vendim përfundimtar – as pro dhe as kundër. Ky mosveprim përbën një bllokadë të qëllimshme përmes heshtjes administrative.
Kjo bllokadë komunale nuk mund të shkëputet nga konteksti shtetëror. Institucionet qendrore nuk e ndaluan formalisht projektin, por krijuan një klimë politike dhe institucionale ku projekte të tilla tolerohen të zvarriten pa pasoja. Ankesa e ashtuquajtur “teknike” e Drejtorisë për Komunikacion u përdor si justifikim burokratik për të shmangur një vendim politik. Në këtë mënyrë, Komuna mban përgjegjësinë direkte për mosveprimin, ndërsa shteti mban përgjegjësinë politike për një sistem që e lejon këtë heshtje të zgjasë me vite.
Si mund të ringjallet iniciativa për përmendoren e Skënderbeut në Ulqin?
Pas gati një dekade zvarritjeje institucionale, iniciativa për vendosjen e përmendores së Gjergj Kastriotit – Skënderbeut në Ulqin mbetet e bllokuar. Megjithatë, kjo nuk do të thotë se ideja ka dështuar përfundimisht. Përkundrazi, ajo mund të ringjallet dhe të realizohet, por vetëm nëse ndryshohet rrënjësisht qasja, mënyra e veprimit dhe niveli i përgjegjësisë institucionale.
Hapi i parë dhe i domosdoshëm është mbyllja e kapitullit të vjetër përmes një sqarimi të plotë publik. Publiku ka të drejtë të dijë se çfarë është bërë, kush ka qenë përgjegjës dhe pse procesi ka dështuar. Pa këtë transparencë, çdo përpjekje e re rrezikon të bllokohet sërish me arsyetimin se “kjo çështje është trajtuar më parë”. Sqarimi publik nuk është hakmarrje politike, por parakusht për një fillim të ri, të ndershëm dhe të besueshëm.
Rifillimi i iniciativës nuk mund të ndërtohet mbi dokumente të vjetra apo procedura të skaduara. Procesi duhet të nisë nga e para: me një aplikim të ri, një projekt teknik të përditësuar dhe një vendim të ri komunal. Kjo u heq institucioneve lokale çdo justifikim burokratik dhe e zhvendos çështjen nga zona gri e paqartësisë në territorin e përgjegjësisë së drejtpërdrejtë.
Një element kyç në këtë fazë është krijimi i një komisioni të ri, jo simbolik, por funksional. Ky komision duhet të ketë mandat të qartë, afate konkrete dhe përbërje profesionale: përfaqësues të Fondacionit iniciator, juristë të pavarur, arkitektë ose urbanistë, përfaqësues të diasporës dhe figura publike me besueshmëri morale dhe profesionale. Politikanët aktivë duhet të qëndrojnë jashtë këtij komisioni për të shmangur politizimin dhe përdorimin elektoral të procesit.
Kërkesa drejtuar Komunës së Ulqinit duhet të jetë zyrtare, e dokumentuar dhe e shoqëruar me afat të përcaktuar ligjor. Komuna duhet të detyrohet të marrë një vendim brenda një periudhe të arsyeshme: ose miratim, ose refuzim të arsyetuar me shkrim. Heshtja administrative nuk duhet të tolerohet më si formë vendimmarrjeje.
Në rast se komuna vazhdon të heshtë ose të zvarrisë procesin, hapi i radhës duhet të jetë kalimi në nivel shtetëror. Ankesa formale pranë Ministrisë së Kulturës, përfshirja e Avokatit të Popullit dhe informimi i mediave kombëtare dhe ndërkombëtare janë mekanizma legjitimë për ushtrimin e presionit institucional. Heshtja duhet të ketë kosto publike.
Edhe roli i diasporës duhet të riformulohet. Ajo nuk duhet parë vetëm si burim financiar, por si faktor politik, moral dhe shoqëror. Përfshirja e saj e organizuar përmes deklaratave të përbashkëta, letrave të hapura dhe qëndrimeve publike të qarta e të kushtëzuara mund të ndryshojë ndjeshëm balancën e presionit.
Në thelb, ringjallja e kësaj iniciative kërkon ndryshim paradigme: jo më pritje, por afate;
jo më lutje, por kërkesa institucionale; jo më emocione, por mekanizma ligjorë dhe presion publik.
Vetëm kështu një ide e drejtë, e ligjshme dhe e mbështetur gjerësisht mund të kalojë nga sirtarët e administratës në hapësirën publike të qytetit.
Kjo iniciativë mund të ringjallet vetëm atëherë kur përgjegjësia bëhet publike dhe heshtja nuk tolerohet më.