Përmbledhje
Që nga shekulli XIX, udhëtarët dhe antropologët perëndimorë i kushtuan vëmendje të veçantë zakonit të prerjes së kokave në Ballkan, të cilin e perceptonin si një vijë ndarëse midis ekzistencës “së qytetëruar” dhe “barbare”. Por kjo ndarje ishte thellësisht e politizuar dhe e ngarkuar me paragjykime: prerësit malazezë të kokave përshkruheshin si heronj të krishterë, ndërsa prerësit “turq” apo myslimanë si barbarë orientalë. Kështu, “tjetri barbar” në imagjinatën perëndimore nuk ishte zhdukur – ishte thjesht i projektuar jashtë vetes, drejt Lindjes dhe Ballkanit.
Interesi perëndimor për “zakonet barbare”
Deri në fillim të shekullit XX, Ballkani shihej si një “tokë e premtuar” për gjuetarët e fenomeneve të çuditshme. Siç vëren antropologia britanike Edith Durham, “prerja e kokave ishte e zakonshme në Turqi dhe mund të kryhej pa frikë skandali” [Durham, E. (1905), High Albania, London: Edward Arnold, f. 148] Nga shekulli XIX e në vazhdim, udhëtarët perëndimorë e konsideruan këtë zakon si një vijë ndarëse të qartë midis botës së qytetëruar dhe asaj të egër, duke e përdorur si justifikim kulturor për të përforcuar ndarjen midis Perëndimit dhe “Lindjes së egër”.
Sipas autorit gjerman Hertzberg, ky zakon “ua kujtonte udhëtarëve naivitetin e epokës homerike”. [Hertzberg, G. F. (1853), Geschichte Griechenlands seit dem Abgange der alten Freiheit, Leipzig, f. 19] Ndërsa në fillim të shekullit XX, Durham vetë pohonte se në Ballkan “vetëm një shekull më parë, pjesa më e madhe e popullsisë ishte po aq e egër sa indianët e kuq të së njëjtës kohë”. [Durham, E. (1920), Some Tribal Origins, Laws and Customs of the Balkans, London: Allen & Unwin, f. 26]
Shembuj nga udhëtimet e shekullit XIX
Një nga përshkrimet më të hershme i përket Sir Austen Henry Layard (1839), i njohur më vonë për zbulimin e Niniwës. Gjatë qëndrimit të tij në Cetinë, ai përshkruan këtë pamje tronditëse:
“Udhërrëfyesit tanë na tregonin me krenari kullën e rrumbullakët të mbuluar me koka turqish. Si banorë luftarakë të Maleve të Zeza, ata kishin marrë pjesë në bastisje kundër myslimanëve dhe në luftërat kufitare, dhe kishin rrëfimet e tyre për turq të therur dhe plaçka gjaku, si ato të ekspozuara në kullën e rrumbullakët”. [Layard, A. H. (1903), Early Adventures in Persia, Susiana and Babylonia, Vol. I, London, f. 128]
Gjatë vizitës së tij te vlladika i Malit të Zi, Layard vëren kontrastin midis barbarisë dhe qytetërimit: vlladika kishte porositur një tryezë bilardoje nga Triestja – simbol i qytetërimit perëndimor – dhe ata luanin së bashku. Por ndërkohë, jashtë dëgjoheshin të shtëna armësh dhe brohoritje: “Një grup luftëtarësh malazezë po ktheheshin nga një bastisje e suksesshme në territorin turk të Shkodrës, duke sjellë me vete kokën e pashait të vrarë, të ruajtur si dëshmi e trimërisë së tyre”. [Ibid]
Koka e pashait, së bashku me shpatën dhe çallmën, u ruajtën “me nderim fetar” në manastirin e Cetinës, në një arkë të punuar prej drurit të arrës. [Biasoletto, B. (1841), Viaggio in Montenegro nel 1841, Trieste, ff. 95-96]
Vëzhgimet e Wilkinson-it (1844)
Një tjetër dëshmi vjen nga Sir Gardner Wilkinson, i cili e vizitoi Malin e Zi në vitin 1844. Ai e përshkruan me hollësi një kullë mbi Cetinë të zbukuruar me koka turqish:
“Mbi një shkëmb, menjëherë mbi manastir, ngrihet një kullë e rrumbullakët me frëngji, por pa topa; mbi të cilën numërova kokat e njëzet turqve, të fiksuara mbi hunj rreth parapetit – trofetë e fitores malazeze. Poshtë, mbi shkëmb, gjendeshin copat e kafkave të tjera, që ishin shkatërruar nga koha; një pamje e çuditshme për një vend të krishterë, në Evropë, dhe pranë një manastiri e pallati peshkopal”. [Wilkinson, G. (1848), Dalmatia and Montenegro: With a Journey to Mostar in Herzegovina, London, f. 243]
Wilkinson shton se fytyra e një të riu turk binte veçanërisht në sy: “Tkurrja e buzës së sipërme, që zbulonte një rresht dhëmbësh të bardhë, shprehte një tmerr të ngurtësuar – sikur ai të kishte vuajtur shumë nga frika ose dhimbja në çastin e vdekjes”. [Ibid]
Përfundim
Raportet e udhëtarëve perëndimorë mbi Ballkanin nuk duhet parë si dëshmi objektive, por si pasqyrime të imagjinatës koloniale të shekujve XIX–XX. Për Perëndimin, Ballkani ishte një “teatër i barbarisë”, por në të vërtetë ky ligjërim shërbente për të përligjur ndarjen morale midis “ne” dhe “ata”, midis qytetërimit dhe barbarisë. Në thelb, barbaria që ata shihnin në Ballkan ishte thjesht një reflektim i vetvetes së mohuar të Perëndimit.