Kur bota u përfshi nga Lufta e Dytë Botërore, Shqipëria – një vend i vogël, i brishtë dhe i izoluar në skajin perëndimor të Ballkanit – u gjend papritur në qendër të lojërave të mëdha të fuqive evropiane. Ajo që nisi si një pushtim i shpejtë italian në prill të vitit 1939, u kthye në një periudhë pesëvjeçare trazirash, rezistence dhe ndryshimesh politike që do të përcaktonin të ardhmen e vendit për dekada.
Pushtimi italian
- fillimi i errësirës
Në orët e para të 7 prillit 1939, anijet luftarake italiane ankorohen në portet shqiptare. Ushtria e Mbretërisë Shqiptare reziston vetëm simbolikisht. Brenda pak orësh, Shqipëria bie nën kontrollin e Musolinit.
Pushtimi nuk solli vetëm trupa italiane, por edhe një ndryshim të menjëhershëm politik: mbreti Zog largohet nga vendi dhe Viktor Emanueli III shpallet mbret i Shqipërisë. Nën pushtimin italian, vendi përdoret si bazë e rëndësishme ushtarake për fushatën e dështuar kundër Greqisë. Ndërkohë, në qytete dhe fshatra fillojnë të shfaqen grupet e para të rezistencës, ende të vogla, por të vendosura.
1943 – viti i përmbysjes
Kapitulimi i Italisë sjell një kthesë dramatike në Shqipëri. Trupat italiane të tronditura, i dorëzojnë armët, ndërsa Gjermania naziste ndërhyn me shpejtësi për të mbushur boshllëkun e pushtetit.
Me nazistët në krye, Shqipëria gëzon formalisht statusin e një shteti “të pavarur”, por pushtimi është i qartë: kontrolli ushtarak dhe ekonomik mbetet në duart e Wehrmacht-it. Gjermanët përpiqen të fitojnë simpatinë e disa grupeve nacionaliste duke pranuar idenë e Shqipërisë së Madhe, ku përfshihen edhe territore jashtë kufijve të vitit 1913.
Rezistenca
- një vend, dy fronte
Në Shqipërinë e përçarë, rezistenca merr forma të ndryshme.
Fronti Nacionalçlirimtar, i drejtuar nga komunistët, shndërrohet shpejt në forcën më të organizuar të rezistencës. Brigadat partizane çlirojnë zona të tëra dhe sulmojnë kolonat gjermane. Mbështetja nga misionet britanike u jep një shtysë të rëndësishme.
Në anën tjetër qëndron Balli Kombëtar, një lëvizje nacionaliste që fillimisht lufton kundër italianëve, por më pas hyn në konflikt të hapur me komunistët. Përplasjet mes dy grupeve, shpeshherë më të ashpra se ato me pushtuesit, e ndajnë vendin në dy kampe të papajtueshme.
Çlirimi dhe çmimi i tij
Në vjeshtën e vitit 1944, forcat partizane avanconin drejt çdo qyteti shqiptar. Më 29 nëntor 1944 Shqipëria shpallet e çliruar. Ndryshe nga vendet e tjera evropiane, ky çlirim nuk u arrit me ndërhyrjen e ushtrive të huaja, por kryesisht nga vetë shqiptarët.
Por liria erdhi me një kosto politike: partizanët komunistë, të vetmit me një strukturë të mirorganizuar, morën pushtetin. Sapo lufta mbaroi, filloi përplasja e re – atëherë politike – që do të sillte vendosjen e regjimit komunist nën udhëheqjen e Enver Hoxhës.
Një histori që ende ngre debate
Roli i Shqipërisë në Luftën e Dytë Botërore mbetet një nga kapitujt më të debatuar të historisë sonë moderne. Pushtimi, rezistenca, bashkëpunimi dhe lufta vëllavrasëse janë ende tema që prekin identitetin politik e shoqëror të vendit.
Por një gjë mbetet e qartë: pavarësisht madhësisë, Shqipëria ishte një pjesë aktive e mozaikut të madh të Luftës së Dytë Botërore dhe historia e saj në atë periudhë është një dëshmi e fortë e rezistencës, mbijetesës dhe transformimit të një kombi të vogël në prag të shekullit XX.