Shkrimtari, përkthyesi, interpretuesi dhe eksperti i studimeve shqiptare, Robet Elsi (1950-2017) nga Anglia, përmes veprës së vet “Fiset shqiptare – historia, shoqëria dhe kultura”, ofron një lëndë gjithëpërfshirëse për 69 fise të ndryshme, duke përfshirë edhe të dhëna për pozicionet, përkatësinë fetare, strukturat fisnore dhe relacionet ndërmjet tyre, statistikat e popullatës, folklorin e fisit, legjendat, doket dhe historinë e fisit. Në libër janë përfshirë edhe pasazhet dhe fragmentet nga veprat e udhëpërshkruesve të mirënjohur të shekullit XIX dhe të fillimit të shekullit XX si të Edit Durhamit, Baron Franc Nopçes, Johan Xhorxh von Hanit dhe Karl Shtajnmecit, të cilët udhëtuan nëpër rajonet e fiseve, si dhe biografitë e shkurtra të figurave të shquara e të spikatura të cilat kishin lidhje me fisin.
Veprën “Fiset shqiptare – historia, shoqëria dhe kultura” të autorit Robert Elsi, tekstin e të cilës nga anglishtja në gjuhën shqipe e përktheu Prof. Dr. Abdullah Karjakdiu, lektor i së cilës është Dr. Fadil Grajçevci e botoi Shtëpia Botuese “Artini” në Prishtinë në vitin 2017 dhe përbëhet prej 534 faqesh.
Brumin e materialit të tekstit të veprës, autori Elsi e ka ndarë, radhitur e sistemuar në parathënie të zbërthyer në trajtesat: Kush janë shqiptarët?; Gegët dhe toskët; Shoqëria fisnore shqiptare; Kur dhe si u formua shoqëria fisnore shqiptare?; Sa fise kishte? dhe A ekzistojnë ende fiset shqiptare? Këto i ka trajtuar në 11 kapituj në të cilët janë prezantuar të gjitha fiset shqiptare siç vijon:
- Fiset e Alpeve të Shqipërisë së Veriut (Malësia e Madhe) ku janë përfshirë: Fisi i Kelmendit, Fisi i Hotit, Fisi i Trieshit, Fisi i Kastratit, Fisi i Bogës, Fisi i Shkrelit, Fisi i Lohjes, Fisi i Reçit në Malësi të Madhe dhe Fisi i Rijollit.
- Fiset e rajonit të Pulatit në të cilin janë përfshirë: Fisi i Planit, Fisi i Xhanit, Fisi i Kirit, Fisi i Sumës dhe Fisi i Drishtit.
- Fiset e rajonit të Dukagjinit në të cilin janë përfshirë: Fisi i Shalës, Fisi i Shoshit, Fisi i Shllakut, Fisi i Mazrekut, Fisi i Dushmanit dhe fisi i Toplanes.
- Fiset e Malësisë së Gjakovës në të cilin janë përfshirë: Fisi Nikaj, Fisi i Merturit, Fisi i Krasniqes, Fisi i Gashit dhe Fisi i Bytyçit.
- Fiset e rajonit të Pukës në të cilin janë të përfshirë: Fisi i Qerretit, Fisi i Pukës, Fisi i Kabashit, Fisi i Berishës, Fisi i Thaçit dhe Fisi i Malit të Zi.
- Fiset e rajonit të Malësisë së Lezhës në të cilin janë përfshirë: Fisi i Bulgërit, Fisi i Kryezinjëve, Fisi i Manatias dhe Fisi i Velës.
- Fiset e rajonit të Malësisë së Krujës në të cilin janë përfshirë: Fisi i Kurbinit, Fisi i Rranzës dhe Fisi i Bendës.
- Fiset e rajonit të Mirditës në të cilin janë të përfshirë: Fisi i përbërë i Mirditës, Fisi i Dibrrit, Fisi i Kushnenit, Fisi i Spaçit, Fisi i Fanit, Fisi i Oroshit, Fisi i Kërhellës dhe Fisi i Selitës.
- Fiset e rajonit të Matit në të cilin janë përfshirë: Fisi i Bushkashit dhe Fisi i përzier i Matit.
- Fiset e Pellgut ujor të Drinit të Epërm në të cilin janë përfshirë: Fisi i Hasit, Fisi i Lumës, Fisi i Lurës, Fisi i Arrënit dhe Fisi i përzier i Dibrës.
- Fiset e vogla shqiptare në të cilin janë përfshirë: Fisi i Bobit, Fisi i Boksit, Fisi i Buzës së Ujit, Fisi i Çidhnës, Fisi i Dardhës, Fisi i Dervishajt, Fisi i Dushit, Fisi i Gimajt, Fisi i Grizhës, Fisi i Kastriotit, Fisi i Komanit, Fisi i Koplikut, Fisi i Luznias, Fisi i Mëgullës, Fisi i Morinës, Fisi i Muhurrit, Fisi i Ploshtanit, Fisi i Reçit të Dibrës, Fisi i Sheh Hysenajt, Fisi i Skandërit, Fisi i Trojakut, Fisi i Urës së Shtrejtë dhe Fisi i Zogjajt.
Në vazhdim të kapitullit të 11 janë parashtruar edhe fjalëkuptimet: fjalorthi, anas, bajrak, bajraktar, bark, besa, bey, djelmënia, dukagjin, fis, gegë, gjakmarrja, hise, kajmakam, kanuni, kapedan, katun, kry, kryeplak, kulla, kuvend, lekë, malësor, mëhalla, nahie, plak, pleqni, sanxhak, sanxhakbej, serrai, shpi, tosk, vali, vilajeti, virgjinesha, vllazni, vojvoda dhe zapti.
Në faqet e fundit të librit gjenden edhe fusnotat, bibliografia dhe treguesi i emrave.
Pikësynimi i autorit Robert Elsi me këtë vepër ka qenë që të gjejë dhe të mbledh sa më tepër informata dhe të dhëna për fiset e Shqipërisë së Veriut, sidomos duke mbledhur të dhëna që mund të mblidhen para se kujtesa kolektive e fiseve të harrohet dhe të zhduket në analet e kohës. Prandaj për çdo fis të identifikuar është siguruar një kapitull i vogël që përmban kryesisht informata për mjedisin gjeografik, referencat më të hershme historike të tij, përkatësinë e tij fetare në të kaluarën dhe statistikat mbi popullsinë. Pjesa e dytë e çdo kapitulli synon të sigurojë informata mbi legjendat dhe mbi të parët ose stërgjyshërit, veçanërisht të fiseve monofilitike, si dhe të mblidhen shënime, sigurisht jo të plota mbi historinë e fisit të caktuar. Këtë shpeshherë e përcjellë një seksion i veçantë i mbresave të udhëtimit apo i teksteve që datojnë nga shekulli XVIII dhe fillimi i shekullit XIX të udhëtarëve dhe gjurmuesve të huaj të cilët morën guximin të vizitojnë Malësinë e Shqipërisë së Veriut dhe të shënojnë atë që kanë parë. Kapitujt përfshijnë po ashtu shumë raste të paraqitjes së shkurtër të përfaqësuesve të lavdishëm historikë të fiseve. Në vijim i tërë korpusi i veprës në fjalë shoqërohet nga informata për numrin e fiseve të vogla (disa prej tyre janë përfshirë këtu si fise thjeshtë të vogla për shkak të mungesës së të dhënave të mjaftueshme dhe jo për arsye të madhësisë apo të prestigjit).
Në fund është përfshirë edhe fjalorthi dhe bibliografia e cila do t’i ndihmojë lexuesit e interesuar që të zhvillojë hulumtime dhe kërkime të mëtejme.
Vepra “Fiset e Shqipërisë” apo “Fiset shqiptare”, s’ka pikë dyshimi se është një përmbledhje e informatave, e të dhënave të ndryshme dhe teksteve me shumë boshllëqe, për të cilat autorit Robert Elsi i vjen shumë keq. Megjithatë, mbretëron shpresa se ky prezantim do të nxisë interesimin e mëtejm për këtë shoqëri të jashtëzakonshme, për historinë dhe kulturën shqiptare në përgjithësi, vërtetë unike në Evropë.
Në fund pa hezitim dhe me plot gojë konstatoj se vepra “Fiset shqiptare – historia, shoqëria dhe kultura”, e autorit anglez Robert Elsi, i cili ka shkruar më se 70 libra mbi Shqipërinë, do të mbetet një vepër e domosdoshme dhe autoritative e referencave. Ka fare pak njerëz në botë që do të mund të shkruanin një libër të këtillë. Absolutisht asnjëri nuk do të mund ta bënte këtë më mirë se Robert Elsi i cili është i pashoq në njohjen e kësaj lënde, shprehet Sir Noel Markom.
Si e para e këtij lloji, vepra “Fiset shqiptare – historia, shoqëria dhe kultura” do të jetë me interes jo vetëm për studiuesit dhe studentët e Ballkanit, por edhe për studiuesit e antropologjisë, të etnografisë dhe të historisë të Evropës Juglindore.