Kali

Dielli i mëngjesit përskuqi pirgjet thikë të Mozhurit. Bashkat e mjegullës filluan të shpërndahen ngadalë, lëviznin kah pellgu i Barbanës në drejtim të Gjeranave. Në det mjegulla bëhej edhe më e dendur. Në fushën e Zogajve, pllajave të ulëta, ajo ishte qepur dhe nuk lëvizte aspak.
Rrugës përdredhake të fshatit, ngarkuar me hejbe nxitonte Rizai i Lisenës. Ai ngarendte, shkelte barin e njomë dhe vesa i shtrydhej nën këmbë. Ecte me hapa të shpejtë për të mbërritur sa më parë në tregun e Ulqinit. Kur arriti në Dushkakuq, pa se dielli ishte ngritur një pash në qiell, prandaj murmuriti:

• U vonova! S’është dashur ta pres hënën, ajo të gënjen në pranverë, sepse mjegulla mbyt luginën. Peshku shitet në mëngjes para piskut të vapës. Eh, pa kalë, ec e mos u vono! Edhe pa kalë duhet të mbërrij!, – qortonte vetveten Rizai dhe shpejtonte hapin.
  Kur mbërriti në treg, dielli ishte kapur më lart në kupë të qiellit dhe çante ajrin e kulluar. Një puhizë pranverore nga deti ia ledhatoi fytyrën e djersitur. Rizai i uli hejbet që kundërmonin erë peshku. Atij iu afrua tagërmbledhësi dhe si një maçok i ngopur vështronte çiftet e kublave të lidhura me xunkth. Ai as s’i përshëndeti, por foli ngadalë:
• Unë ty, ti mua çiftin e parë. A kupton?
  Faqet e kuqe si shegë iu skuqën edhe më Rizait, kurse fytyra iu ndez flakë. Rrudhat e ballit iu shtuan, deshi të kundërshtonte, por në çastin e fundit iu kujtuan fjalët e babait: “Tregtia i do nëntë hile e një trimëri. Ti je i rrëmbyeshëm, biro. Nuk duron…”
  Tagërmbledhësi ecte ngadalë dhe priste përgjigjen, kurse Rizai dridhej nga inati dhe bërtiti me të madhe:
• Urdhëroni peshq të lirë, peshq të mirë, kubla.
  Blerësit u grumbulluan si pulëbardhat në Dri dhe filluan t’i blejnë çiftet e para të kublave. Ca të tjerë kënaqnin kureshtjen.
  Në piskun e vapës Rizai zbrazi hejbet dhe shiti peshqit e fundit. Iku me nxitim nga tregu. Në të dalë të qytetit, në furrën e Naumit bleu dy bukë. Kthehej për në fshat livadheve dhe shkelte barin e trashë. Toka lëshonte avull, ndërsa dielli digjte si furrë. Kurorat e shelgjeve nuk fërfërinin edhe pse ishte pranverë.
  Posa mbërriti në Dardhëz, në gjysmën e rrugës, Rizai u ul nën hijen e lisave. U shtri në barin e njomë, kurse tash maistrali i pasdites filloi t’i mënjanojë kurorat e dendura të lisit. Hija ishte e trashë. Rizai ndau bukën e grurit, kafshatat i përtypte ngadalë si plak. Donte që shija e bukës dhe aroma ta kënaqnin sa më shumë. Ishin këto çaste të gëzimit dhe atij ia përtërinin energjitë. Duke e mbështjellë në hejbe gjysmën e bukës, Rizait i ranë nga xhepi disa të holla. Filloi t’i numërojë dhe mijëshet gati i ledhatonte. Duke i palosur, murmuriste:
• Sot fitova, peshku u shit mirë. Janë para, por pak për të blerë kalë. Eh t’i kisha edhe pesë të tjera, pranë meje do të hingëllinte kali dhe krifën do t’ia shpupuriste maistrali. Këtu nën hije do të pushoja, shpatullat do t’i kisha të lira. Por, do ta blej. Bota blen çifligje, unë do të blej kalë. Për mua vlen sa një çiflig.
  Trokthi i një shtegtari ia shkëputi ëndërrallën. Para tij u duk djali i Muharrem agait, Mustafai, i cili me mendjemadhësi zdrypi nga kali. U ul me nxitim, kurse kaploshi i lyer me vaj arash iu çua përpjetë si xhufkë kallami. Kali i urtë u afrua barit të njomë buzë gardhit.
  Kur iu afrua Rizai, i ofroi agait të ri kutinë me duhan Kraje.
• Urdhëro Mustafa, – i tha.
• Jo, s’pi! Kam cigare fabrike, janë nga Napoli. Merre provoje një, – foli Mustafai me salltanet.
• Jo, s’i dua. A e di si thoshte gjyshi im?
• Jo, ku ta di unë.
• S’ka me peshk deti, me ujë Rumie, edhe me duhan Kraje. Është duhan burrash.
• Po, por ky është duhan zotërinjsh.
  Rizait i rrodhi gjaku në damarë me ngulm. U mrrol dhe foli me zë të lartë, saqë një tufë harabelash që ishin në kurorën e lisave u frikësuan dhe fluturuan e ranë në ograjë. Ai i përsëriste fjalët me nervozizëm të rrallë:
• Botë e marrë kjo! S’jemi të gjithë djem zotërinjsh, Mustafa.
  Agai i ri dukej i përmbajtur. Me zë të thekshëm shprehte pendim:
• Pse zemërohesh Riza? Ti s’beson se unë të nderoj?! Me ty, jahu, kaluam fëmijërinë! Tash rri larg meje. Ta dish se ne e nderojmë babanë tënd. Është bujk i vyeshëm. Ti je peshkatar.
• Jo, s’u largova nga ti, o Mustafa. Edhe unë të nderoj, por ne na ndau puna. Unë jam natën në peshkim, kurse ditën e shes atë, – shtoi peshkatari, të cilit s’i kishte ikur ende hidhërimi.
• He, si u shit peshku sot, xhanëm? – tha Mustafai dhe e ndërroi bisedën. Vërejti se e kishte filluar gabim.
• Mirë, gati u vonova.
• Të duhet një kalë. Me gjokun tim arrij në shtëpi për dy orë.
• Unë u çova Mustafa. Duhet të shkoj në peshkim sonte.
• Shkojmë bashkë. S’kam pse të ngutem. Dy shtegtarë mbërrijnë më parë në shtëpi.
  Mustafai në kalë, kurse Rizai në këmbë udhëtonin fushës së Barbanës. Flisnin rrallë, kurse zhegu i pasdites thante arat që rënkonin për një pikë shi dhe ishin bërë gati për lavër.
  Pasi mbërritën në vaun e Shën Gjergjit, Mustafai ndaloi kalin dhe tha:
• Të freskohemi Riza. Shtegtuam me piskun e vapës.
  Ata u freskuan me ujin e kthjellët dhe të ftohtë të lumit. Kali i etshëm s’ngopej me ujë.
  Mustafai u ul nën hije të plepit, ndezi cigaren dhe iu drejtua Rizait:
• U rritëm bashkë. Në fëmijëri brodhëm bashkë pas lejlekëve dhe dallëndysheve.
• Po, u rrita në arën tuaj. I ndihmova babait.
• Më thuaj, pse i largohej çifligut tonë? Ja, i lutem babait ta japë përgjysmë arën e Kënetës. Nuk është aq e keqe. S’është arë buzë lumit, por ti je i zellshëm, e punon dhe fiton. Të tjerët marrin të tretën.
  Rizai e dëgjoi me vëmendje dhe pasi u mendua, shtoi:
• Mustafa, a të kujtohet kur e zumë qyrlekun?
• Posi, më kujtohet. Ti thoshe “është imi”, ti s’lëshoje pe dhe vendosëm: një ditë ta mbajë unë e një ditë ti. Dhe ngordhi qyrleku.
• Ti i qitje qyrlekut më shumë grurë se unë, por ai ngordhi.
  • Të kuptova Riza, – tha agai. – Ti dëshiron të jesh i lirë. T’u dhashtë e mbara!
• S’dua t’i përziej dherat e huaja.
  Të dy ecnin si miq të vërtetë, si dikur në fëmijëri. Prapa tyre mbetej fusha e Barbanës. Era e pasdites fërfërinte kurorat e plepave, kurse shelgjet laheshin me gurrninë dhe syprinën e qetë. Qyrlekët në brigjet e pingultë gërmonin dheun për të ngrehur folenë, kurse zëri i tyre s’përzihej me ligjërimin e bilbilit pa mbaruar shtëpinë.
  Valëzat e bardha si qumësht i ngiste era e pasdites, ndërsa pirajkat shungullonin në vaun e Fraskanjelit.
  Kur iu afruan, Mustafai u step në vend, u zverdh si limon. Trupi iu rrëqeth dhe me zë të ngjirur, foli si nëpër dhëmbë:
• Shiko si lahet thëllëza në lumë! Ma këputi shpirtin.
• Po, e shoh faqekuqen.
• Unë ia shoh gjoksin e gufuar dhe flokët si pendla korbi, është vajza më e bukur në brigjet e Barbanës. Ka vithe të bukura, Riza! Më çmendi…
  Mustafai vështronte Sutën e bukur, dridhej si xhufkat e kallamit buzë lumit dhe thithte me ngulm cigaren.
• Po ta hap zemrën, Riza. Ti je i ndershëm. I dua njerëzit e tillë. I dërgova inxhi, nuk i qasi. I çova fustan, s’e mori. Nuk e deshi as unazën e arit. Tash nuk më flet. U çmenda për faqet e saj shegë, për belin e hollë, – ofshau djali i agait.
• Qenke dashuruar keq! – foli Rizai.
• Shëtita katunde e qytete, por zemra më mbeti te Suta. Ajo s’përfill djemtë e katundeve, ndoshta ëndërron të martohet në qytet! Nuk zbutet thëllëza, nuk bie në lak.
• Thëllëza është e mençur, ke të drejtë Mustafa, por bie në lak dhe zbutet – fliste qetë peshkatari i ri.
• Jo, nuk zbutet! S’përfill askënd!
• Gabon. Unë e zbus, – shtoi Rizai me vendosmëri, ndërsa qerpikët i rrihnin si pirajka e vajzës në lumë.
  Mustafai qeshi me të madhe si i marrë saqë kali turfulloi.
• Pse qesh Mustafa?
• Si të mos qesh?! Ajo s’pranoi fustanin e inxhitë, ndërsa ti thua: e zbus. Mos të lutem!
• Mua më pranon pa të gjitha këto aga – tha Rizai.
• Më bind e unë të jap kalin!
• Mos se do të pendohesh, e humb kalin!
• Fjala-fjalë! Më bind e të qoftë kali falë – tha Mustafai.
  Rizai vuri dorën pas veshit, iu afrua vaut dhe ia mori këngës:
  “Tuj u ngjit Bunës përpjetë,
  në mendime tuj mendu:
• jalla shpirt, moj, ku do t’jesh,
  a t’ka ra ndërmend për mu?”
  Zëri i ëmbël i Rizait përhapej pellgut të lumit. Jehona kthehej nga mali i thatë i Fraskanjelit.
  Suta e bukur lëshoi pirajkën e madhe dhe u skuq si gaforre deri në rrënjë të flokëve, u dridh si gurrnia e lumit. Lëshoi larësen dhe me zë foli:
• Të lumtë goja e të këndoftë zemra, o bilbil!
  E ëma i gërmushej, e qortonte dhe murmuriste:
• S’ka turp vajza, s’e lë rehat djalin e botës. Korba unë, do të ma marrësh fytyrën moj!?
  Rizait iu turbullua vështrimi. Nga sytë i gufuan lotët. Kundronte Sutën dhe kalin. Ishte i gëzuar.
  Dielli ra pas kreshtave të ashpra të malit të Krythës. Mbi pellgun e lumit u dukën bashkat e reve. Mustafai shtrëngonte dhëmbët, kafshonte buzën, kurse bulëza djerse i rrëshqitnin nga balli i vrenjtur dhe shpërndaheshin në mollëzat zeshkane. I pikëlluar murmuriste:
• Humba Sutën dhe kalin…
  U nisën për në shtëpi. Rizai në kalë, ndërsa agai pas tij kokëvarur. Nata hapte velin e saj, kurse shpezët ligjëronin në flladin e mugëtirës në të ngrysur që gllabëronte ujërat e Barbanës.
  Rizait i dilte para sysh silueta e Sutës së Fraskanjelit. Buzëqeshte, falënderonte vajzën njëzet vjeçe. Përfytyronte vjeshtën me diell e zërin e daulles dhe qerren e nuses me qilim të kuq e këngën e dasmorëve, kurse brenda nusja si perri.
  Atë natë, edhe pse Rizai ishte i lodhur, nuk e zinte gjumi. Herë pas here hapte dritaren dhe vështronte në kopsht kalin që përtypte barin e njomë.
• Kalin e fitova me kusht. E ëndërrova për shumë mot, por është i huaj. S’bën, është pa djersë. Ne s’e deshëm kurrë gjënë e huaj! – bluante me vete Rizai.
  Në mëngjes Rizai me sy të skuqur dhe qepalla të lodhura, me kalë për dore, trokiti në derën e Mustafait. Dera u çel. Kali hingëlloi. Mustafai ishte i zbehur dhe i befasuar.
• Ishte dhe mbetet yti. Është fituar pa djersë. S’më duhet…, – i tha prerazi.
  Qielli dhe bari laheshin me vesën e mëngjesit. Në lindje horizonti skuqej. Rizai po nxitonte në peshkim.